Endoprotezoplastyka stawu kolanowego

Ta strona jest głównym przewodnikiem po endoprotezoplastyce kolana. Kwalifikacja, wybór zakresu operacji, przygotowanie, przebieg zabiegu, pierwsze dni, rehabilitacja, powrót do aktywności i możliwe powikłania są opisane w jednym miejscu. Osobne artykuły rozwijają tylko konkretne pytania, bez powielania całego przewodnika.

Kiedy rozważa się endoprotezę kolana?

Najczęstszym wskazaniem jest zaawansowana choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego. W decyzji znaczenie mają ból, sztywność, ograniczenie chodzenia i schodów, deformacja, zakres ruchu, jakość snu, wpływ dolegliwości na codzienne funkcjonowanie oraz odpowiedź na wcześniejsze leczenie. Sam obraz RTG nie jest automatycznym wskazaniem do operacji.

NICE zaleca rozważenie wymiany stawu, gdy objawy istotnie wpływają na jakość życia, a leczenie nieoperacyjne jest nieskuteczne lub nieodpowiednie. Wiek, płeć, palenie, choroby współistniejące, nadwaga lub otyłość nie powinny same w sobie automatycznie wykluczać z rozważenia operacji, choć mogą wpływać na indywidualne ryzyko i przygotowanie.

Jeżeli nie jest jeszcze pewne, czy ból wynika ze zwyrodnienia, warto zacząć od przewodnika po bólu kolana. Szersze omówienie decyzji o operacji zawiera też materiał Czy zawsze potrzebna jest endoproteza kolana?.

Czy przed operacją trzeba próbować kolejnych metod leczenia?

Przed endoprotezoplastyką zwykle wykorzystuje się odpowiednio dobrane leczenie nieoperacyjne, zależne od objawów i sytuacji pacjenta. Nie oznacza to jednak konieczności powtarzania nieskutecznych terapii bez końca. Wytyczna ACR/AAHKS dotycząca czasu operacji odnosi się do pacjentów z umiarkowaną lub ciężką objawową chorobą, u których leczenie nieoperacyjne było nieskuteczne i którzy zdecydowali się na endoprotezoplastykę. W tej grupie warunkowo zaleca, aby nie opóźniać zabiegu wyłącznie po to, by podejmować kolejne próby fizjoterapii, NLPZ, pomocy do chodzenia lub iniekcji. Jakość dowodów jest niska lub bardzo niska, dlatego decyzja pozostaje indywidualna.

Endoproteza częściowa czy całkowita?

Jeżeli choroba jest ograniczona do jednego przedziału kolana i spełnione są odpowiednie warunki anatomiczne oraz funkcjonalne, można rozważyć endoprotezoplastykę jednoprzedziałową. Gdy zmiany są bardziej rozległe albo staw nie spełnia warunków leczenia częściowego, częściej wykonuje się endoprotezoplastykę całkowitą.

Wybór nie powinien wynikać wyłącznie z preferencji dotyczącej „mniejszej” lub „większej” operacji. Ocenia się lokalizację i rozległość zmian, stabilność więzadeł, deformację, zakres ruchu, aktywność oraz oczekiwany sposób funkcjonowania po zabiegu.

Jak wygląda kwalifikacja i przygotowanie?

Kwalifikacja obejmuje wywiad, badanie ortopedyczne i odpowiednie zdjęcia RTG. Ocenia się oś kończyny, stabilność, zakres ruchu, przykurcze, lokalizację bólu i wpływ choroby na funkcję. MRI nie jest rutynowo potrzebne u każdego pacjenta z typową zaawansowaną chorobą zwyrodnieniową; wykonuje się je, gdy ma odpowiedzieć na konkretne dodatkowe pytanie.

Przed zabiegiem trzeba również ocenić stan ogólny, przyjmowane leki, choroby współistniejące, stan skóry i ewentualne aktywne zakażenia. Szczególnego planu mogą wymagać leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe, cukrzyca, niedokrwistość oraz choroby serca i płuc. Leków nie należy samodzielnie odstawiać przed operacją.

Na czym polega całkowita endoprotezoplastyka kolana?

Określenie „wymiana stawu” nie oznacza usunięcia całego kolana. Operator przygotowuje zniszczone powierzchnie kości udowej i piszczelowej, a następnie pokrywa je odpowiednio dobranymi komponentami. Pomiędzy elementami znajduje się wkładka z tworzywa umożliwiająca ruch stawu. W zależności od sytuacji klinicznej i zastosowanego systemu decyzje dotyczą również m.in. sposobu mocowania, konstrukcji implantu i postępowania z powierzchnią stawową rzepki.

Celem jest zmniejszenie bólu i poprawa funkcji, ale endoproteza nie staje się biologicznie zdrowym kolanem. Zakres ruchu i odczucia po zabiegu zależą m.in. od stanu przed operacją, deformacji, sprawności mięśni, przebiegu operacji i rehabilitacji.

Krwawienie i leczenie okołooperacyjne

Nowoczesne postępowanie okołooperacyjne obejmuje ograniczanie utraty krwi, odpowiednie leczenie bólu, profilaktykę powikłań zakrzepowo-zatorowych i możliwie bezpieczne wczesne uruchamianie. Kwas traneksamowy jest jednym z narzędzi stosowanych do ograniczania krwawienia. W retrospektywnym badaniu jednoośrodkowym współautorstwa Tomasza Pobożego podanie dożylnego kwasu traneksamowego u pacjentów poddawanych endoprotezoplastyce biodra lub kolana wiązało się z mniejszą częstością transfuzji; charakter badania obserwacyjnego nie pozwala jednak traktować go jako samodzielnego rozstrzygnięcia o optymalnym schemacie dla każdego pacjenta.

Pierwsze dni po operacji

Po zabiegu celem jest kontrola bólu, bezpieczna pionizacja, rozpoczęcie chodzenia z odpowiednio dobraną pomocą oraz odzyskiwanie wyprostu i zgięcia kolana. Tempo zależy od stanu pacjenta, przebiegu operacji i zaleceń zespołu. Ważniejsze od sztywnego kalendarza są bezpieczny chód, kontrola obrzęku, funkcja mięśni i gojenie rany.

Praktyczne materiały uzupełniające obejmują chodzenie po schodach po operacji, powrót do prowadzenia samochodu oraz klękanie po endoprotezie kolana.

Rehabilitacja i powrót do aktywności

Rehabilitacja ma przywracać bezpieczny chód, możliwie pełny wyprost, funkcjonalne zgięcie, siłę mięśni oraz samodzielność. Tempo poprawy jest indywidualne. Na wynik wpływają między innymi funkcja przed operacją, zakres ruchu, siła mięśni, choroby współistniejące i regularność ćwiczeń.

Rehabilitacja po endoprotezie kolana — poradnik z dwiema planszami →
Ćwiczenia, chodzenie z kulami, odzyskiwanie ruchu i sygnały alarmowe. Szersze omówienie z piśmiennictwem zawiera protokół TKA dla lekarzy i fizjoterapeutów.

Możliwe powikłania

Do możliwych powikłań należą m.in. zakażenie, zakrzepica i zatorowość, problemy z gojeniem, krwawienie, złamanie okołoprotezowe, sztywność, utrzymujący się ból, niestabilność, uszkodzenie nerwów lub naczyń oraz późniejsze zużycie lub obluzowanie implantu. Ryzyko zależy od stanu pacjenta i rodzaju operacji.

Narastający ból z pogorszeniem stanu rany, wyciek, gorączka, nagła duszność, ból w klatce piersiowej lub gwałtownie narastający obrzęk kończyny wymagają pilnej oceny. Osobny przewodnik omawia objawy i diagnostykę zakażenia endoprotezy.

Na jakie pytania odpowiada ortopeda?

Czy zawsze lepsza jest endoproteza częściowa?

Nie. Jest dobrym rozwiązaniem dla odpowiednio dobranej grupy pacjentów z chorobą ograniczoną do określonego przedziału stawu. Przy bardziej rozległych zmianach właściwsza może być endoprotezoplastyka całkowita.

Czy potrzebuję rezonansu przed operacją?

Zwykle nie. W typowej zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej podstawą planowania są badanie kliniczne i odpowiednio wykonane zdjęcia RTG. MRI jest potrzebne wtedy, gdy istnieje dodatkowe pytanie diagnostyczne.

Czy po endoprotezie można klękać?

Po wygojeniu rany klękanie zwykle nie uszkadza samego implantu, ale dla części pacjentów pozostaje niekomfortowe. Powrót do klękania powinien być stopniowy i uwzględniać stan rany, zakres ruchu i odczucia pacjenta.

Piśmiennictwo i standardy

1. Konarski W, Poboży T, Hordowicz M. Tranexamic acid in total knee replacement and total hip replacement – a single-center retrospective, observational study. Orthopedic Reviews. 2022;14(2):33875. DOI: 10.52965/001c.33875.
2. National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management. NICE guideline NG226. NICE.
3. Hannon CP, Goodman SM, Austin MS, et al. 2023 ACR/AAHKS Clinical Practice Guideline for the Optimal Timing of Elective Hip or Knee Arthroplasty for Patients With Symptomatic Moderate-to-Severe Osteoarthritis or Advanced Symptomatic Osteonecrosis With Secondary Arthritis for Whom Nonoperative Therapy Is Ineffective. Arthritis Rheumatol. 2023;75:1877–1888. DOI: 10.1002/art.42630.
4. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Surgical Management of Osteoarthritis of the Knee. Evidence-Based Clinical Practice Guideline. Published 2 December 2022. AAOS.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji oraz kwalifikacji do leczenia.

Po filmie: przygotuj własną decyzję, krok po kroku

Film przedstawia ogólne zasady. Na konsultacji trzeba je odnieść do Twojego kolana, zdrowia i planów. Poniższa karta pomaga przygotować rozmowę; nie jest testem kwalifikującym do operacji.

1. Opisz trzy konkretne trudności

Przez kilka zwykłych dni zanotuj, jak daleko dochodzisz bez przerwy, co dzieje się na schodach i czy ból przerywa sen. Zapisz osobno ból kolana, biodra i pleców. Wybierz trzy cele, np. dojście do sklepu, spokojny sen lub samodzielne wejście do mieszkania. „Chcę znów chodzić na spacery” mówi o potrzebach więcej niż samo określenie bólu jako silnego.

2. Zbierz wyniki wcześniejszego leczenia

Wypisz ćwiczenia, leki, iniekcje i pomoce do chodzenia: kiedy je stosowano, jak długo pomagały i czy wystąpiły działania niepożądane. Zabierz dostępne zdjęcia RTG razem z opisami oraz dokumentację wcześniejszych operacji. Brak poprawy po jednym przypadkowym ćwiczeniu nie oznacza nieskuteczności każdego leczenia zachowawczego.

3. Ustal, co operacja może zmienić

Zapytaj, które dolegliwości wynikają ze stawu i mają szansę się zmniejszyć, a które mogą pozostać. Omów wybór protezy częściowej lub całkowitej, ryzyko utrzymującego się bólu i ograniczenia ruchu. Dobra sprawność po operacji nie oznacza, że sztuczny staw będzie odczuwany identycznie jak zdrowe kolano.

4. Przygotuj plan po wypisie

Uzgodnij pomoc w domu, transport i dostęp do rehabilitacji. Przed wyjściem ze szpitala poproś o pisemne zasady obciążania nogi, stosowania leków, pielęgnacji rany oraz numer kontaktowy na wypadek problemów. O powrocie do prowadzenia auta lub pracy powinny decydować konkretne wymagania zadania i bezpieczna sprawność, nie sama liczba tygodni.

Gdy chorują oba kolana

Porównaj z lekarzem operację etapami i zabieg obu kolan podczas jednego pobytu. Zapytaj o obciążenie organizmu, samodzielne wstawanie i dostępne wsparcie. Film o obustronnej endoprotezoplastyce nie przesądza, że taka metoda będzie właściwa dla Ciebie.

Pomoc w przygotowaniu rozmowy: AAOS — pytania przed wymianą stawu i przygotowanie do operacji.