Osteonekroza głowy kości udowej

Jakie objawy może dawać osteonekroza?

We wczesnym stadium choroba może nie powodować żadnych dolegliwości. Kiedy pojawia się ból, najczęściej jest odczuwany w pachwinie lub głęboko w okolicy biodra. Może promieniować do uda albo pośladka. Początkowo bywa związany głównie z obciążaniem kończyny, a wraz z postępem choroby może występować również w spoczynku i ograniczać chodzenie, schody, zakładanie obuwia oraz inne codzienne czynności.

Sam charakter bólu nie pozwala rozpoznać osteonekrozy. Podobne objawy mogą występować w chorobie zwyrodnieniowej, uszkodzeniach obrąbka, przeciążeniach tkanek miękkich i chorobach kręgosłupa. Dlatego przy niejasnym bólu warto zacząć od szerszego przewodnika Ból biodra — przyczyny i diagnostyka.

Kto ma większe ryzyko?

Osteonekroza może być następstwem urazu, ale duża część przypadków ma charakter nieurazowy. Do najlepiej rozpoznanych czynników ryzyka należą długotrwałe lub wysokodawkowe leczenie glikokortykosteroidami oraz nadmierne spożywanie alkoholu. Znaczenie mogą mieć także wybrane choroby hematologiczne, zaburzenia krzepnięcia, choroby autoimmunologiczne, przeszczepienia i inne stany wpływające na mikrokrążenie lub metabolizm kości. U części pacjentów jednoznacznej przyczyny nie udaje się ustalić.

Ryzyka związanego ze steroidami nie można sprowadzić do jednej dawki granicznej obowiązującej każdego chorego. Leków steroidowych nie należy odstawiać samodzielnie. Jeżeli są potrzebne z powodu innej choroby, decyzje dotyczące dawki i czasu leczenia powinny być podejmowane z lekarzem prowadzącym.

Więcej o mechanizmach i czynnikach ryzyka: Martwica kości po sterydach i alkoholu — jak powstaje osteonekroza?.

Czy COVID-19 może mieć znaczenie?

Po pandemii opisano przypadki osteonekrozy u osób po COVID-19. Najbardziej konsekwentnie udokumentowanym czynnikiem ryzyka w tej grupie pozostaje ekspozycja na glikokortykosteroidy. W publikacjach opisywano również przypadki bez steroidoterapii, ale dostępne dane nie pozwalają stwierdzić, że sama infekcja jest niezależną przyczyną choroby. Aktualne dowody wskazują na związek, a nie na potwierdzony związek przyczynowy.

Omówienie własnego przeglądu systematycznego: Martwica głowy kości udowej po COVID-19 — co naprawdę wynika z badań?.

Jak ortopeda prowadzi diagnostykę?

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu i badania klinicznego. Ocenia się lokalizację i charakter bólu, zakres ruchu, chód, czynniki ryzyka oraz inne możliwe źródła dolegliwości. Następnie dobiera się obrazowanie.

RTG

Radiografia jest ważnym badaniem początkowym, szczególnie gdy ból biodra trwa dłużej. Pokazuje zmiany kostne i ewentualne zapadnięcie głowy kości udowej, ale we wczesnym stadium osteonekrozy może być prawidłowa.

MRI

Rezonans magnetyczny ma najwyższą czułość w rozpoznawaniu wczesnej osteonekrozy. Jest szczególnie ważny, gdy podejrzenie kliniczne pozostaje istotne mimo prawidłowego lub niejednoznacznego RTG. MRI pozwala także ocenić wielkość i położenie ogniska oraz inne cechy potrzebne do planowania leczenia.

TK

Tomografia komputerowa nie zastępuje MRI we wczesnym wykrywaniu choroby, ale może być szczególnie przydatna do oceny złamania podchrzęstnego i struktury kości, zwłaszcza gdy trzeba dokładniej określić, czy doszło już do mechanicznego uszkodzenia głowy kości udowej.

Dlaczego stadium choroby jest tak ważne?

W praktyce stosuje się klasyfikacje opisujące zaawansowanie osteonekrozy, między innymi system ARCO. Dla pacjenta najważniejsza jest podstawowa różnica: czy głowa kości udowej zachowała jeszcze prawidłowy kształt, czy pojawiło się złamanie podchrzęstne lub zapadnięcie powierzchni stawowej.

• Przed zapadnięciem głowy kości udowej można u odpowiednio dobranych pacjentów rozważać leczenie ukierunkowane na zachowanie własnego stawu.
• Po złamaniu podchrzęstnym lub zapadnięciu możliwości leczenia oszczędzającego są mniejsze, a decyzja coraz częściej dotyczy leczenia rekonstrukcyjnego.
• Przy zaawansowanym zniszczeniu stawu i wtórnej chorobie zwyrodnieniowej najbardziej przewidywalną metodą przy istotnych objawach jest zwykle całkowita endoprotezoplastyka biodra.

Sam numer stadium nie wystarcza do decyzji. Znaczenie mają również rozmiar i położenie ogniska, objawy, wiek biologiczny, stan drugiego biodra oraz oczekiwania pacjenta.

Czy osteonekrozę można leczyć bez operacji?

Postępowanie nieoperacyjne może obejmować modyfikację obciążenia i aktywności, leczenie przeciwbólowe oraz kontrolę czynników ryzyka i chorób współistniejących. Nie ma jednak jednej zachowawczej metody, która wiarygodnie odwracałaby istniejącą martwicę lub zapobiegała zapadnięciu głowy kości udowej u wszystkich pacjentów. Dlatego przy zmianach obciążających istotną część głowy kości udowej nie należy ograniczać decyzji do samego „czekania”.

U pacjenta bez bólu również nie zakłada się automatycznie, że choroba jest nieistotna. Ryzyko progresji zależy m.in. od wielkości i lokalizacji zmiany. Aktualne wytyczne podkreślają potrzebę dokładnego stagingu i indywidualizacji obserwacji lub leczenia.

Kiedy rozważa się dekompresję rdzenia?

Dekompresja rdzenia jest jedną z podstawowych operacji oszczędzających staw stosowanych u wybranych pacjentów we wczesnej, przedzapadnięciowej osteonekrozie. Jej celem jest ingerencja w obszar martwicy i stworzenie warunków do przebudowy kości. Wyniki zależą przede wszystkim od stadium, wielkości i lokalizacji zmiany oraz cech konkretnego pacjenta.

Do dekompresji próbuje się dodawać różne strategie biologiczne, w tym materiał komórkowy pochodzący ze szpiku. Dane z 2026 roku są obiecujące, ale nie pozwalają traktować wszystkich preparatów komórkowych jako równoważnych ani obiecywać, że takie leczenie na pewno zapobiegnie późniejszej endoprotezoplastyce. Więcej: Osteonekroza biodra — czy komórki szpiku poprawiają wynik dekompresji?.

Inne operacje oszczędzające staw

W wybranych przypadkach rozważa się również przeszczepy kostne, techniki z unaczynionym przeszczepem lub osteotomie. Są to zabiegi wymagające bardzo starannej kwalifikacji. Wyniki zależą od stadium choroby, wielkości zmiany, wieku i doświadczenia ośrodka, a jakość dowodów dla części strategii jest ograniczona. Nie ma podstaw, aby przedstawiać jedną z tych metod jako uniwersalnie najlepszą.

Kiedy potrzebna jest endoproteza biodra?

Całkowitą endoprotezoplastykę rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy doszło do zapadnięcia głowy kości udowej, wtórnego zniszczenia stawu i istotnych objawów ograniczających codzienne funkcjonowanie albo gdy wcześniejsze leczenie nie pozwala utrzymać użytecznego, mało bolesnego stawu. U pacjentów z zaawansowaną objawową osteonekrozą i wtórnymi zmianami stawowymi nie ma uzasadnienia do rutynowego odwlekania skutecznego leczenia operacyjnego tylko po to, aby powtarzać nieskuteczne metody nieoperacyjne.

Pełny przewodnik: Endoprotezoplastyka stawu biodrowego.

Czy trzeba badać drugie biodro?

Osteonekroza może występować obustronnie, zwłaszcza w niektórych postaciach nieurazowych. Jeżeli jedno biodro ma potwierdzoną chorobę, decyzję o obrazowaniu drugiej strony podejmuje się na podstawie objawów, czynników ryzyka i obrazu klinicznego. Nie oznacza to, że każdy pacjent bez objawów wymaga identycznego programu badań kontrolnych.

Najczęstsze pytania

Czy prawidłowe RTG wyklucza osteonekrozę?

Nie. We wczesnym stadium zdjęcie może nie pokazywać zmian. Jeżeli objawy i czynniki ryzyka uzasadniają podejrzenie choroby, MRI jest znacznie czulszym badaniem.

Czy osteonekroza zawsze kończy się endoprotezą?

Nie. Rokowanie zależy od stadium, wielkości i lokalizacji ogniska oraz innych czynników. Szczególnie przed zapadnięciem głowy kości udowej istnieją możliwości leczenia oszczędzającego staw u odpowiednio dobranych pacjentów.

Czy komórki ze szpiku są standardem leczenia?

Nie można tak powiedzieć w odniesieniu do wszystkich preparatów i wszystkich pacjentów. Badania sugerują możliwą korzyść z niektórych strategii komórkowych jako dodatku do dekompresji, ale wyniki są niejednorodne, a pewność dowodów dla części punktów końcowych pozostaje niska.

Czy po COVID-19 trzeba profilaktycznie wykonywać MRI bioder?

Obecnie nie ma wystarczających danych, aby zalecać rutynowe MRI bioder wszystkim osobom po COVID-19 bez objawów. Utrzymujący się ból biodra, szczególnie przy istotnej ekspozycji na steroidy lub innych czynnikach ryzyka, powinien natomiast skłonić do oceny klinicznej i odpowiedniego obrazowania.

Piśmiennictwo i standardy

1. Konarski W, Poboży T, Konarska K, Śliwczyński A, Kotela I, Hordowicz M, Krakowiak J. Osteonecrosis Related to Steroid and Alcohol Use—An Update on Pathogenesis. Healthcare. 2023;11(13):1846. DOI: 10.3390/healthcare11131846.
2. Poboży T, Poboży K, Domańska-Poboża J, Konarski W. Impact of COVID-19 on the Development of Femoral Head Avascular Necrosis: A Systematic Review. Medical Sciences. 2026;14(3):372. DOI: 10.3390/medsci14030372.
3. Cheng EY, Mirzaei A, Goodman SB, Cui Q, Mont MA, Jones LC; ARCO Clinical Practice Guideline Workgroup. Nontraumatic Osteonecrosis of the Femoral Head: An International Evidence-Based Clinical Practice Guideline. J Arthroplasty. Published online April 10, 2026. DOI: 10.1016/j.arth.2026.03.056.
4. Parikh RR, Mirzaei A, Butler ME, et al. Diagnosis and Treatment of Nontraumatic Osteonecrosis of the Femoral Head: A Systematic Review and Meta-Analyses for the ARCO Clinical Practice Guideline Development Workgroup. Medical Sciences. 2026.
5. American College of Rheumatology / American Association of Hip and Knee Surgeons. Clinical Practice Guideline for the Optimal Timing of Elective Hip or Knee Arthroplasty for Patients With Symptomatic Moderate-to-Severe Osteoarthritis or Advanced Symptomatic Osteonecrosis for Whom Nonoperative Therapy Is Ineffective. 2023.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji ani kwalifikacji do leczenia.