Endoprotezoplastyka biodra — dojście tylne: protokół rehabilitacji

Dla kogo?

Po pierwotnej, planowej całkowitej endoprotezoplastyce biodra z dojścia tylnego lub tylno-bocznego u osoby dorosłej, przy typowym przebiegu pooperacyjnym. Schemat nie obejmuje automatycznie rewizji, protezy połowiczej, leczenia świeżego złamania, złamania śródoperacyjnego ani dodatkowej rekonstrukcji mięśni lub kości.

Klasyczny wariant ochronny

Jeżeli taki wariant zalecono, w początkowym okresie nie przekraczamy 90° zgięcia, nie przywodzimy uda za linię środkową i unikamy rotacji wewnętrznej operowanej kończyny.² Szczególnie ważne jest unikanie połączenia tych ruchów³ oraz skrętu na stopie pozostającej na podłożu. Zamiast obracać tułów na obciążonej nodze, zmieniamy kierunek małymi krokami.

Plansze pokazują ochronę zwykle przez pierwsze 6 tygodni.^{2, 3} W indywidualnych zaleceniach okres może być inny. Koniec szóstego tygodnia nie jest samodzielnym pozwoleniem na zniesienie ograniczeń; po ich zakończeniu ruch rozszerzamy stopniowo. Cel na koniec etapu nie jest wymaganiem pierwszej sesji.

Nie każdy potrzebuje tych samych zakazów

W badaniu randomizowanym obejmującym 1133 pacjentów po pierwotnej endoprotezoplastyce z dojścia tylnego i naprawą torebki nie wykryto istotnej różnicy ryzyka zwichnięcia pomiędzy grupą z rutynowymi ograniczeniami i bez nich. Nie oznacza to braku ryzyka ani możliwości samodzielnego odstawienia zaleceń. Mniej restrykcyjny program wymaga odniesienia do konkretnej operacji.⁴

Obciążanie to osobna decyzja

Pacjent obciąża kończynę zgodnie z kartą informacyjną. Gdy dopuszczono obciążanie według tolerancji, korzysta z balkonika lub kul i zwiększa udział operowanej nogi przy zachowaniu kontroli.^{3, 13} Jeżeli zalecono ograniczenie obciążania, nie przekracza go tylko dlatego, że chodzenie nie boli. Zgoda na obciążanie podczas chodu nie oznacza zgody na dowolny ruch ani każde ćwiczenie siłowe.

Potrzebne są informacje o stabilności implantów, naprawie tkanek, zdarzeniach śródoperacyjnych i planowanej kontroli. Brak szczegółów wyjaśniamy z operatorem, zamiast wnioskować z samego wyglądu blizny.

Etap I — doba operacji do wypisu

Uruchamianie rozpoczynamy w dniu operacji, jeśli pozwala stan kliniczny, zasadniczo w ciągu pierwszych 24 godzin. Pierwsza pionizacja i chód odbywają się z asekuracją, po ocenie odzyskania kontroli kończyny i tolerancji zmiany pozycji.^{1, 9, 10}

Uczymy przejścia z leżenia do siadu, wstawania, chodu, zmiany kierunku oraz siadania.^{1, 9} Dobieramy stabilne siedzisko z podłokietnikami i wysokością pozwalającą przestrzegać zaleconego limitu zgięcia.² Wprowadzamy ruchy stóp i łagodne napięcia mięśni.⁵ Schody ćwiczymy przed wypisem, gdy będą potrzebne w domu.^{3, 9}

Cel: bezpieczne podstawowe czynności z odpowiednią pomocą, znajomość zaleceń i przygotowanie warunków powrotu do domu. Zawroty głowy, omdlewanie lub niewystarczająca kontrola kończyny są powodem przerwania próby.¹⁰

Etap II — pierwsze 2 tygodnie

Kilka krótkich spacerów w ciągu dnia i nauczone ćwiczenia przeplatamy odpoczynkiem. Początkowo ważniejsze są bezpieczny chód i brak narastającego utykania niż długość dystansu.⁶ Kontrolujemy ranę, ból, obrzęk i tolerancję codziennych czynności.

Wczesny zestaw może obejmować ruchy stóp, napinanie pośladków i mięśnia czworogłowego oraz ślizg pięty w dozwolonym zakresie. Podane na planszy 3–5 krótkich sesji dziennie nie oznacza obowiązku wykonywania wszystkich ćwiczeń z taką częstotliwością. Dawkę dopasowuje fizjoterapeuta.

Cel: bezpieczne poruszanie się po domu z potrzebną pomocą oraz poprawne odtwarzanie zaleconych ćwiczeń. Pogorszenia rany lub nagłego bólu nie próbujemy „rozćwiczać”.

Etap III — około 2.–6. tygodnia

Stopniowo wydłużamy odcinki chodu, ćwiczymy wstawanie i siadanie oraz kontrolę miednicy. Łagodne ćwiczenia równowagi wykonujemy z podparciem. Nadal przestrzegamy obowiązujących ograniczeń ruchu i obciążania.¹³

Przejście z dwóch kul do jednej zależy od równowagi, siły i jakości chodu.⁶ Jedną kulę lub laskę zwykle trzymamy po stronie przeciwnej do operowanego biodra. Nie odstawiamy pomocy kosztem wyraźnego utykania; gdy ono wraca, ponownie korzystamy ze wsparcia.

Cel: większa samodzielność i lepszy wzorzec chodu. Brak kul w określonym tygodniu nie jest obowiązkowym wynikiem dla każdego pacjenta.

Etap IV — około 6.–12. tygodnia

Po ocenie gojenia i aktualizacji zaleceń zwiększamy zakres oraz trudność ćwiczeń. Rozwijamy siłę mięśni biodra, stabilizację miednicy, równowagę i tolerancję chodu. Do programu można włączać wstawanie z krzesła, płytki przysiad przy podparciu i wejście na niski stopień. Rowerek stacjonarny wymaga dopuszczenia oraz takiego ustawienia siodełka, by nie naruszać ograniczeń.^{6, 13}

Po zakończeniu ochrony ostrożnie wracamy do wcześniej ograniczonego zgięcia i rotacji. Nie zaczynamy od głębokiego siadu ze skrętem ani mocnego rozciągania końcowego zakresu. Nie dążymy do ruchomości za wszelką cenę.

Cel: lepsza kontrola miednicy i kończyny, dłuższy chód oraz tolerancja dobranego wzmacniania bez wyraźnego nasilenia bólu i obrzęku.

Etap V — od około 12. tygodnia

Rozwijamy siłę, wytrzymałość i sprawność potrzebną w pracy oraz rekreacji. Preferowane są aktywności o małym obciążeniu udarowym, takie jak marsz i rower.⁷ Pływanie oraz ćwiczenia w wodzie można rozpocząć po pełnym wygojeniu rany i dopuszczeniu tej aktywności. Sporty kontaktowe, bieganie i skoki wymagają indywidualnej decyzji.

Trudność zwiększamy etapami. Termin w harmonogramie nie jest automatyczną zgodą na pełne obciążenia. Utrzymujące się utykanie, pogarszająca się kontrola miednicy lub ból wymagają oceny i modyfikacji programu.