Obrzęk nogi po operacji — co jest normalne, a kiedy trzeba działać pilnie?

Obrzęk operowanej nogi po zabiegu ortopedycznym jest częsty i sam w sobie nie oznacza powikłania. Po endoprotezoplastyce, zespoleniu złamania czy większym zabiegu na kolanie lub stopie tkanki reagują stanem zapalnym, a odpływ żylny i limfatyczny przez pewien czas jest mniej sprawny. Obrzęk może być wyraźniejszy pod koniec dnia i zmniejszać się po odpoczynku z uniesioną kończyną.

Nie każdy obrzęk jest jednak „normalny po operacji”. Nagłe lub szybko narastające obrzmienie, ból i tkliwość łydki, wyraźne ucieplenie lub zaczerwienienie, pogarszająca się rana albo gorączka wymagają oceny. Duszność lub ból w klatce piersiowej połączone z obrzękiem nogi są wskazaniem do pilnej pomocy medycznej, ponieważ mogą odpowiadać zatorowości płucnej.

Dlaczego noga puchnie po operacji?

Operacja powoduje kontrolowany uraz tkanek. W miejscu zabiegu pojawia się miejscowa reakcja zapalna, zwiększa się przepuszczalność naczyń, a płyn gromadzi się w tkankach. Dodatkowo przez pierwsze dni i tygodnie pacjent zwykle porusza się mniej niż przed operacją, co ogranicza działanie tzw. pompy mięśniowej łydki wspomagającej powrót krwi żylnej.

Po operacjach kończyny dolnej obrzęk może obejmować nie tylko okolicę samej rany. Po endoprotezie kolana często puchnie także podudzie i kostka, a po endoprotezie biodra obrzmienie może schodzić niżej wraz z grawitacją. Siniaki również mogą przemieszczać się w dół kończyny i zmieniać kolor w kolejnych dniach.

Jak ortopeda ocenia obrzęk w typowym przebiegu gojenia?

Bardziej uspokajający jest obrzęk, który pojawił się po operacji stopniowo, jest związany z aktywnością, poprawia się po odpoczynku i z czasem powoli maleje. Po dużych zabiegach, takich jak endoprotezoplastyka biodra lub kolana, obrzmienie może utrzymywać się przez wiele tygodni, a u części pacjentów przez kilka miesięcy.

Sam czas od operacji nie wystarcza jednak do oceny. Ważniejszy jest kierunek zmian: czy z tygodnia na tydzień jest lepiej, czy przeciwnie — noga nagle staje się bardziej bolesna, napięta i obrzęknięta.

Kiedy trzeba wykluczyć zakrzepicę żył głębokich?

Operacja, szczególnie kończyny dolnej, przejściowe ograniczenie ruchu i hospitalizacja zwiększają ryzyko zakrzepicy żył głębokich (DVT). Objawy nie zawsze są charakterystyczne, ale do pilniejszej diagnostyki powinny skłaniać przede wszystkim:

• nowy lub wyraźnie narastający obrzęk nogi albo łydki,
• ból lub tkliwość łydki niezwiązane tylko z pracą operowanego stawu,
• uczucie napięcia i ciężkości kończyny,
• wyraźne ucieplenie lub zaczerwienienie,
• obrzęk, który nie zmniejsza się mimo odpoczynku i uniesienia kończyny.

Takich objawów nie można wiarygodnie rozstrzygnąć w domu. Zgodnie z wytycznymi NICE przy podejrzeniu DVT lekarz ocenia prawdopodobieństwo kliniczne, między innymi za pomocą skali Wellsa, a następnie dobiera badanie D-dimeru i USG żył kończyny dolnej. Przy wysokim prawdopodobieństwie klinicznym badanie ultrasonograficzne powinno być wykonane pilnie.

Nie warto samodzielnie „wyliczać sobie” zakrzepicy tylko na podstawie jednego objawu. Po operacji wiele elementów skali Wellsa jest z definicji dodatnich, a obrzęk może mieć także zupełnie inne przyczyny. Znaczenie ma całość obrazu klinicznego.

Duszność lub ból w klatce piersiowej — nie czekaj

Skrzeplina powstała w żyle może przemieścić się do tętnic płucnych. Zatorowość płucna może objawiać się nagłą dusznością, bólem w klatce piersiowej, przyspieszonym tętnem, kaszlem z domieszką krwi, osłabieniem lub omdleniem.

Jeśli po niedawnej operacji pojawia się nowa duszność lub ból w klatce piersiowej — zwłaszcza razem z bólem i obrzękiem nogi — wymaga to natychmiastowej oceny medycznej.

Obrzęk może też oznaczać zakażenie rany

Zakażenie miejsca operowanego zwykle nie daje wyłącznie obrzęku. Niepokojące jest połączenie kilku objawów: narastającego bólu, zaczerwienienia, ucieplenia, obrzmienia, pogarszającego się gojenia rany, wycieku ropnego lub utrzymującego się sączenia. W cięższych przypadkach dołącza gorączka i wyraźnie gorsze samopoczucie.

Po dużych operacjach stawów zakażenia nie należy „obserwować jeszcze kilka dni” bez kontaktu z zespołem prowadzącym. Im wcześniej zostanie ocenione, tym łatwiej ustalić właściwe postępowanie.

Co można robić przy typowym obrzęku pooperacyjnym?

Podstawą jest stosowanie zaleceń otrzymanych po konkretnej operacji. W wielu przypadkach pomaga regularny, bezpieczny ruch w zakresie dozwolonym przez operatora, krótkie okresy odpoczynku z uniesioną nogą oraz chłodzenie okolicy operowanej, jeżeli zostało zalecone. Po operacji kolana nogę podczas unoszenia zwykle utrzymuje się w wyproście, a nie stale z poduszką pod kolanem.

Jeśli zalecono leczenie przeciwzakrzepowe, nie należy samodzielnie skracać ani wydłużać jego stosowania i nie powinno się zmieniać dawki. Schemat profilaktyki zależy od rodzaju operacji i indywidualnego ryzyka krwawienia oraz zakrzepicy. Więcej na ten temat znajduje się w materiale o lekach przeciwzakrzepowych po endoprotezoplastyce.

Kiedy skontaktować się z lekarzem pilnie?

• obrzęk lub ból nogi nagle wyraźnie narasta,
• pojawia się ból, tkliwość, ucieplenie lub zaczerwienienie łydki,
• rana staje się coraz bardziej bolesna i zaczerwieniona albo pojawia się ropny lub narastający wyciek,
• występuje gorączka lub dreszcze,
• stopa staje się wyraźnie zimniejsza, bledsza lub sina albo pojawia się nowe zaburzenie czucia,
• pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, omdlenie lub nagłe znaczne osłabienie — wtedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Jeżeli przebieg pooperacyjny budzi wątpliwość, najlepiej kontaktować się z zespołem, który wykonywał zabieg lub prowadzi kontrolę. Materiały edukacyjne nie zastępują badania pacjenta po operacji.

Pozostałe informacje o bezpiecznym powrocie do sprawności po leczeniu operacyjnym znajdują się w sekcji Wiedza dla pacjentów. Informacje o miejscach konsultacji: Gdzie przyjmuję.

Źródła

1. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing. NICE guideline NG158, 2020; updated 2023. NICE NG158.
2. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolism in over 16s: reducing the risk of hospital-acquired deep vein thrombosis or pulmonary embolism. NICE guideline NG89. NICE NG89.
3. National Institute for Health and Care Excellence. Surgical site infections: prevention and treatment. NICE guideline NG125. NICE NG125.
4. NHS. Complications of a knee replacement. NHS.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.