Przejdź do treściDLA LEKARZY I FIZJOTERAPEUTÓW
Paluch koślawy — osteotomia I kości śródstopia
Tomasz Poboży — ortopeda · Przegląd źródeł: 30.09.2026
Obciążanie i używanie kończyny
Przez pierwsze 6 tygodni chód w bucie odciążającym przodostopie, z dozwolonym obciążaniem pięty/kończyny. Progresja po kontroli i RTG.
Pełne zalecenie ↓Orteza lub unieruchomienie
But pooperacyjny do każdego chodzenia; kule według równowagi i limitu. Dodatkowe osteotomie, druty lub artrodeza mogą zmienić ochronę.
Pełne zalecenie ↓Dozwolony ruch
Łagodny ruch palucha po zgodzie i przy odpowiednim stanie rany. Nie koryguj osi siłą i nie mobilizuj stawu z drutem przezstawowym lub po artrodezie.
Pełne zalecenie ↓Zgoda na ruch, obciążanie i odstawienie ortezy to odrębne decyzje. Dodatkowe naprawy mogą wymagać dłuższej ochrony.
Przebieg rehabilitacji w skrócie
O przejściu dalej decydują gojenie i kryteria funkcjonalne, nie sam kalendarz.
Plansze rehabilitacji
Otwórz planszę w pełnej rozdzielczości
Ćwiczenia — zobacz z bliska
Czytaj pełne plansze razem z opisem wybranego etapu. Ćwiczenie pokazane dla późniejszej fazy nie jest dozwolone od początku.
Otwórz odpowiednią pełną planszę i powiększ wybrany fragment. Podgląd zachowuje wszystkie etapy i podpisy.
8. Instruktaż i ćwiczenia domowe
Na instruktażu potwierdź zakres zabiegu i ograniczenia. Oceń but, kule, bezpieczne przejścia i schody. Pacjent powinien sam pokazać prawidłowe ćwiczenie oraz umieć wskazać objawy wymagające przerwania.
Ustal krótki plan domowy: na początku ruchy stawu skokowego i ochrona chodu; po zgodzie ruch czynny palucha; po kontroli gojenia dalsze ćwiczenia z odpowiedniego etapu. Powtarzaj tylko ćwiczenia, których technikę sprawdzono.
Liczbę kontroli fizjoterapeutycznych dobieraj do potrzeb. Wyraźna sztywność MTP I, utrzymujący się obrzęk, nieprawidłowy chód, ból albo trudność z samodzielnym wykonaniem ćwiczeń uzasadniają kolejną wizytę. Rutynowy długi cykl zabiegów fizykalnych nie jest elementem obowiązkowym.
Zakres zastosowania i ochrona
1. Zakres i indywidualizacja
Dorośli po osteotomii I kości śródstopia ze stabilnym zespoleniem, np. chevron/Austin, scarf lub małoinwazyjnej osteotomii chevron z osteotomią Akina (MICA). Przed rozpoczęciem sprawdź opis operacji, wszystkie miejsca osteotomii, stabilność zespolenia i pisemne zalecenia operatora. Osteotomia Akina, osteotomie pozostałych kości śródstopia oraz operacje palców II–V mogą wymagać dodatkowych ograniczeń. Osteotomie proksymalne i rozległe rekonstrukcje wymagają indywidualnego planu. Artrodeza I stawu stępowo-śródstopnego (Lapidus), artrodeza MTP I, rewizje, zakażenie i zaburzenia zrostu wymagają odrębnego protokołu.
PIERWSZE 6 TYGODNI: but pooperacyjny odciążający przodostopie podczas chodzenia. Obciążanie pięty i całej kończyny tylko w zakresie zleconym przez operatora. Po 6 tygodniach zwiększaj obciążenie dopiero po kontroli klinicznej i RTG. Brak bólu i sam upływ czasu nie potwierdzają zrostu.
2. Ochrona, obciążanie i dawkowanie
Odciążanie przodostopia nie oznacza automatycznie całkowitego zakazu obciążania kończyny. Operujący ortopeda określa dopuszczalne obciążenie; kule ułatwiają ochronę, równowagę i prawidłowy chód. Jeśli zlecono brak obciążania, ten zakaz ma pierwszeństwo.
W pierwszych 6 tygodniach nie chodź boso ani w zwykłym bucie na operowanej stopie; bez wspięć na palce, podskoków, biegania, oporu pod przodostopiem i forsownego przetaczania stopy. Nie wydłużaj spacerów tylko dlatego, że but zmniejsza ból.
Ruch palucha rozpocznij po zgodzie operatora, gdy pozwalają na to rana i stabilność korekcji; nie trzeba automatycznie czekać 6 tygodni. Na początku wybieraj łagodny ruch czynny bez obciążenia. Nie prostuj osi palucha ręką ani nie odciągaj go na bok. Mobilizacje wykonywane przez terapeutę nie są automatycznie ćwiczeniem do samodzielnego powtarzania.
Ćwicz bez ostrego bólu, bolesnego przeskoczenia lub blokowania. Niewielki dyskomfort powinien szybko ustąpić. Jeżeli ból, obrzęk lub utykanie są większe następnego dnia, zmniejsz dawkę i wróć do poprzedniego poziomu. Utrzymujące się pogorszenie wymaga kontroli.
Podane dawki to ostrożne propozycje początkowe do indywidualizacji, a nie schemat potwierdzony dla każdej techniki. Zwiększaj jeden element naraz: czas chodzenia, liczbę powtórzeń albo trudność. Nie ćwicz przez narastający ból.
7. Zabiegi towarzyszące i wyłączenia
Osteotomia Akina
Dodatkowe miejsce zrostu w paliczku bliższym palucha. Bez ciągnięcia za koniec palucha, skręcania i wymuszania korekcji. Ruch wspomagany oraz chwyt wymagają odrębnej zgody; stabilne zespolenie nie znosi potrzeby ochrony.
Osteotomia Weila i operacje palców II–V
Sprawdź liczbę osteotomii, ewentualną naprawę płytki podeszwowej, artrodezy i druty. Nie poruszaj stawem ustabilizowanym przezstawowo; nie naciskaj na wystający drut. Ćwiczenia operowanych palców i obciążanie przodostopia dopiero zgodnie z planem operatora.
Zabiegi wymagające odrębnego schematu
Lapidus, artrodeza MTP I, osteotomia proksymalna z bardziej restrykcyjnym obciążaniem, rozległa rekonstrukcja lub rewizja: nie stosuj automatycznie tych terminów. Nie mobilizuj stawu poddanego artrodezie. Przy kilku zabiegach decyduje najbardziej wymagające ograniczenie.
Etapy i kryteria progresji
3. Etap 1: 0–2 tygodnie
Cel: ochrona osteotomii i ograniczanie obrzęku.
- But odciążający przodostopie przy każdym chodzeniu; krótkie przejścia po równym podłożu, z kulami w razie potrzeby. Obciążenie według operatora.
- Odpoczywaj z uniesioną kończyną, podpartą pod łydką i piętą; unikaj długiego stania. Zmieniaj pozycję i poruszaj kolanem oraz biodrem bez nacisku na przodostopie.
- Ruchy stawu skokowego bez oporu i bez wymuszania skrajnego zgięcia. Paluch ćwicz tylko wtedy, gdy już zezwolił operator.
Ruchy stawu skokowego
W leżeniu lub półsiadzie podeprzyj łydkę i piętę na poduszce; przodostopie pozostaw bez nacisku. Powoli zbliżaj stopę do goleni i oddalaj ją, bez oporu i bez skrajnego zgięcia podeszwowego. Nie dociskaj palucha do podłoża.
Dawka początkowa: 10–20 spokojnych ruchów, 3–5 krótkich sesji dziennie; mniej, jeśli nasilają się objawy.
Chód w bucie odciążającym
Fizjoterapeuta dobiera wysokość kul i uczy bezpiecznego schematu chodu odpowiedniego do zleconego obciążenia. Zapnij but, rób krótkie kroki i unikaj kołysania do przodu na przodostopie. Jeśli nie potrafisz utrzymać ograniczenia, zmniejsz obciążenie i popraw technikę z terapeutą. Ilustracja dotyczy wariantu z dozwolonym podparciem pięty.
Dawka: krótkie niezbędne przejścia, przeplatane odpoczynkiem z uniesioną kończyną. Nie ma obowiązkowej dziennej liczby kroków.
Do kolejnego etapu: odbyta pierwsza kontrola, brak powikłań rany, opanowany ból i bezpieczny chód w bucie. Ochrona przodostopia nadal trwa.
4. Etap 2: 2–6 tygodni
Cel: odzyskiwanie ruchu MTP I przy zachowanej ochronie.
- Nadal używaj buta odciążającego przodostopie do końca 6 tygodni, chyba że operator zmieni zalecenie. Nie przechodź samodzielnie na zwykłe obuwie.
- Po ocenie rany i zgodzie operatora wykonuj łagodne czynne unoszenie i opuszczanie palucha. Ruch ma pochodzić z MTP I, bez skręcania i nacisku na osteotomię.
- Instruktaż fizjoterapeuty: ustawienie stopy, dozwolony zakres, kontrola bólu i technika chodu. Następnie krótkie sesje samodzielne w domu. Przy wyraźnej sztywności potrzebna jest ponowna ocena.
Czynny ruch palucha
Usiądź i podeprzyj piętę tak, aby palce nie naciskały na podłoże. Unieś paluch w MTP I, a następnie spokojnie go opuść. Staraj się nie wykonywać ruchu wyłącznie w stawie międzypaliczkowym. Pozostałe palce rozluźnij. Nie odciągaj palucha na bok i nie dociskaj go ręką.
Dawka początkowa po zgodzie: 5–10 powolnych ruchów, 2–3 razy dziennie, w dozwolonym i komfortowym zakresie.
Do zwiększania obciążenia: kontrola około 6 tygodnia, RTG z akceptowanym postępem zrostu i utrzymaną korekcją oraz wyraźna zgoda operatora. Przy opóźnionym gojeniu przedłuż ochronę.
5. Etap 3: 6–10 tygodni — po kontroli
Cel: wygodne zwykłe chodzenie i dalsza poprawa ruchu.
- Po zgodzie przechodź stopniowo do stabilnego, szerokiego obuwia z miejscem na obrzęk i palce. Luźne nie oznacza niestabilnych klapek. Odstawianie kul zależy od chodu, a nie od samej daty.
- Zacznij od krótkich spacerów po płaskim podłożu. Zwiększaj dystans, jeśli nie narasta ból, obrzęk ani utykanie do następnego dnia. Nie wymuszaj wybicia z palucha.
- Kontynuuj ruch czynny. Ruch wspomagany ręką dopiero po instruktażu i zgodzie na taką mobilizację, szczególnie po osteotomii Akina. Łagodna aktywacja sklepienia w siadzie bez podwijania palców.
Ruch palucha wspomagany ręką
To ćwiczenie jest dodatkiem przy pozostającej sztywności, nie obowiązkiem. Jedną ręką delikatnie podtrzymaj śródstopie, drugą chwyć podstawę palucha blisko MTP I, zgodnie z pokazanym przez terapeutę chwytem. Wspomagaj tylko łagodny ruch zgięcia i wyprostu; bez trakcji, skręcania, dociskania miejsca osteotomii i korekcji osi na siłę. Po osteotomii Akina lub naprawie tkanek miękkich chwyt i termin ustala operator. Jeśli nie umiesz wykonać go bez bólu, pozostań przy ruchu czynnym.
Dawka początkowa: 5–10 łagodnych ruchów, 1–2 razy dziennie. Bez utrzymywania bolesnego rozciągnięcia.
Aktywacja sklepienia w siadzie
Usiądź z kolanem nad stopą. Po zgodzie na obciążanie przodostopia oprzyj lekko całą stopę na podłożu. Delikatnie skróć stopę, przybliżając okolicę głów kości śródstopia do pięty przez aktywację mięśni sklepienia. Palce pozostają długie i rozluźnione; nie chwytaj podłoża i nie unoś pięty. Nie wymuszaj przywiedzenia palucha. Jeżeli pojawia się ból pod głową I kości śródstopia, zmniejsz napięcie albo odłóż ćwiczenie.
Dawka początkowa: 5–8 powtórzeń, napięcie przez 3–5 sekund, raz dziennie. Na początku bez dodatkowego ciężaru.
Do dalszej funkcji: stabilne gojenie zaakceptowane przez operatora, wygodny chód bez istotnego utykania oraz brak narastania objawów następnego dnia. Pozostający obrzęk może opóźnić dobór zwykłego obuwia.
6. Etap 4: Od około 10–12 tygodnia
Cel: naturalny chód i stopniowe wzmacnianie po zroście.
- Zwykłe obuwie dopiero, gdy mieści stopę bez ucisku i pozwala chodzić bez bólu. Przy utrzymującym się obrzęku pozostań przy szerszym obuwiu; nie wymuszaj zmiany.
- Po potwierdzeniu zrostu i zgodzie na pełne obciążanie przodostopia przywracaj naturalne przetaczanie stopy. Wspięcia zaczynaj obunóż z podparciem, bez przenoszenia ciężaru na boczny brzeg stopy.
- Bieganie, skoki i sporty z szybką zmianą kierunku dopiero po zroście, odzyskaniu sprawności i zgodzie operatora; zwykle rozważa się je po 4–6 miesiącach. Ten termin nie stanowi automatycznej zgody.
Zwykłe chodzenie w wygodnym obuwiu
Wybierz zwykłe stabilne obuwie, które mieści stopę bez ucisku na paluch. Chodź po płaskim podłożu z równą długością kroków. Po zgodzie na pełne obciążanie stopniowo wracaj do naturalnego przetaczania przez całą stopę; nie utrwalaj chodzenia wyłącznie po bocznym brzegu. Jeśli utykasz, skróć spacer i sprawdź obuwie oraz technikę z fizjoterapeutą.
Dawka: zacznij od krótkiego dystansu, który nie nasila objawów. Wydłużaj spacer stopniowo przy dobrej reakcji do następnego dnia; brak sztywnego celu kroków.
Wspięcia obunóż z podparciem
Stań przy stabilnym blacie, oprzyj dłonie, ustaw stopy równolegle i równomiernie rozłóż ciężar. Powoli unieś obie pięty na niewielką wysokość, a następnie spokojnie je opuść. Paluch i pozostałe palce pozostają w kontakcie z podłożem; nie uciekaj na boczny brzeg stopy. Nie zaczynaj od wspięć jednonóż ani ze stopnia. Przy bólu w miejscu osteotomii lub MTP I przerwij i wróć do chodu.
Dawka początkowa po zgodzie: 5–8 powtórzeń co drugi dzień. Zwiększaj stopniowo wyłącznie przy braku bólu i pogorszenia następnego dnia.
Warunki dalszej progresji: pełne dozwolone obciążanie, stabilny chód, kontrolowane wspięcia bez bólu oraz brak reaktywnego obrzęku. Przy pogorszeniu wróć do łatwiejszej aktywności i skontroluj stopę.
Codzienne czynności i kontrole
Codzienne czynności dostosowujemy do dozwolonego obciążania i ruchu po danym zabiegu. Chód bez pomocy wymaga kontroli kończyny, a prowadzenie samochodu — sprawnego operowania pojazdem i braku leków zaburzających sprawność. Szczegółowe zalecenia poniżej opisują kryteria i wyjątki.
9. Codzienne czynności i powrót do aktywności
Obuwie i zwykłe chodzenie
Do 6 tygodni: zalecony but pooperacyjny. Po kontroli: szerokie, stabilne i wygodne obuwie; później zwykłe buty bez ucisku i bólu. Obrzęk może utrzymywać się kilka miesięcy. Wysokie obcasy i wąski czubek wymagają szczególnej ostrożności i nie są celem rehabilitacji.
Schody i obowiązki domowe
Schody z poręczą, w bucie i według nauczonego schematu; początkowo pojedyncze stopnie. Unikaj długiego stania, noszenia ciężarów przy chodzeniu o kulach i prac wymagających stania na palcach. Wydłużaj obowiązki razem z tolerancją chodzenia.
Praca
Praca siedząca może być możliwa wcześniej, jeśli można unosić kończynę, robić przerwy i bezpiecznie dojechać. Praca stojąca, fizyczna i w wymaganym obuwiu ochronnym zależy od gojenia, obrzęku i możliwości chodzenia. Nie wyznaczaj jednej daty dla wszystkich.
Prowadzenie samochodu
Nie prowadź w bucie pooperacyjnym ani przy ograniczeniu obciążania, które uniemożliwia szybkie hamowanie. Po operacji prawej stopy nie planuj powrotu przed 6 tygodniami; sama ta data nie wystarcza. Potrzebne są wygodne zwykłe obuwie, bezpieczne hamowanie awaryjne, brak leków zaburzających reakcję i zgoda operatora. Lewa stopa w aucie manualnym także wymaga oceny. [4]
Rower i pływanie
Rower stacjonarny po zgodzie na nacisk na pedał, zwykle dopiero po kontroli 6 tygodnia; początkowo mały opór. Pływanie po pełnym wygojeniu rany i zgodzie, bez silnego wybicia od ściany. Dostosuj aktywność do dodatkowych zabiegów. [1]
Bieganie i sport
Najpierw wygodny chód, następnie tolerancja ćwiczeń i potwierdzony zrost. Sport z uderzeniami, skokami lub zmianą kierunku zwykle rozważa się po 4–6 miesiącach, zgodnie z techniką i oceną operatora. Sztywność, ból lub obrzęk wymagają cofnięcia progresji. [1]
Objawy alarmowe
10. Objawy alarmowe
Pilny kontakt z operatorem: narastający ból spoczynkowy, gorączka, wyciek z rany, szerzące się zaczerwienienie, nowa deformacja palucha lub nagły ból po urazie.
Pilna ocena: nowy lub nasilający się ból i obrzęk łydki. Duszność, ból w klatce piersiowej lub omdlenie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.
Natychmiastowa ocena: zimne, blade lub sine palce, narastające zaburzenia czucia albo ucisk buta z bólem. Nie kontynuuj ćwiczeń przy takich objawach.
Ponowna kontrola: utrzymujący się ból nieproporcjonalny do aktywności, nadwrażliwość, zmiany temperatury lub koloru skóry, wyraźna sztywność albo narastające utykanie. Nie lecz tych objawów mocniejszym rozciąganiem.
W zagrożeniu życia natychmiast wezwij pomoc: 112 w Polsce i Unii Europejskiej, a poza UE lokalny numer alarmowy. Numer 112 na planszach odnosi się do UE.
Dodatkowe uwagi o zakresie
Ochrona osteotomii, stopniowy powrót do obciążania i prosty program ćwiczeń wykonywanych samodzielnie po instruktażu fizjoterapeuty. Schemat obejmuje korekcję palucha koślawego z zachowaniem ruchomego I stawu śródstopno-paliczkowego (MTP I), także z wybranymi zabiegami towarzyszącymi.
Dorośli po osteotomii I kości śródstopia ze stabilnym zespoleniem, np. chevron/Austin, scarf lub małoinwazyjnej osteotomii chevron z osteotomią Akina (MICA). Przed rozpoczęciem sprawdź opis operacji, wszystkie miejsca osteotomii, stabilność zespolenia i pisemne zalecenia operatora. Osteotomia Akina, osteotomie pozostałych kości śródstopia oraz operacje palców II–V mogą wymagać dodatkowych ograniczeń. Osteotomie proksymalne i rozległe rekonstrukcje wymagają indywidualnego planu. Artrodeza I stawu stępowo-śródstopnego (Lapidus), artrodeza MTP I, rewizje, zakażenie i zaburzenia zrostu wymagają odrębnego protokołu.
PIERWSZE 6 TYGODNI: but pooperacyjny odciążający przodostopie podczas chodzenia. Obciążanie pięty i całej kończyny tylko w zakresie zleconym przez operatora. Po 6 tygodniach zwiększaj obciążenie dopiero po kontroli klinicznej i RTG. Brak bólu i sam upływ czasu nie potwierdzają zrostu.
Piśmiennictwo
12. Piśmiennictwo
- Li G, Zhang H, Wang X, Yang Y, Xu H, Hong J, Kong SW, Chan KB, Chong KW, Yan A, Shi Z, Ma X. Clinical guideline on the third generation minimally invasive surgery for hallux valgus. Journal of Orthopaedic Translation. 2024;45:48-55. doi:10.1016/j.jot.2023.10.009
- Schuh R, Hofstaetter SG, Adams SB, Pichler F, Kristen KH, Trnka HJ. Rehabilitation After Hallux Valgus Surgery: Importance of Physical Therapy to Restore Weight Bearing of the First Ray During the Stance Phase. Physical Therapy. 2009;89(9):934-945. doi:10.2522/ptj.20080375
- Gumuskaya O, Peterson B, Donnelly H, Unver B, Lafferty D, Tehan P. Preoperative and Postoperative Physical and Mechanical Rehabilitation Interventions in Hallux Valgus: A Systematic Review. Journal of Foot and Ankle Research. 2025;18(3):e70083. doi:10.1002/jfa2.70083
- Dammerer D, Braito M, Biedermann R, Ban M, Giesinger J, Haid C, Liebensteiner MC, Kaufmann G. Effect of surgical shoes on brake response time after first metatarsal osteotomy—a prospective cohort study. Journal of Orthopaedic Surgery and Research. 2016;11:14. doi:10.1186/s13018-016-0350-9
Komentarz kliniczny i zasady korzystania
11. Komentarz kliniczny
Przyjęto ochronny wariant autora: 6 tygodni w bucie odciążającym przodostopie, a następnie stopniowe przejście do wygodnego obuwia i obciążania. Czas i rodzaj ochrony różnią się między technikami, stabilnością zespolenia i zabiegami towarzyszącymi. Nie oznacza to, że każdy pacjent po osteotomii wymaga 6 tygodni całkowitego zakazu obciążania. Wytyczna dla MICA wspiera ochronę obuwiem, ruch w dozwolonym zakresie i kontrolę obrazową; jej szczegółowych terminów nie przenoszono automatycznie na każdą osteotomię. [1]
Ruch MTP I i nauka chodu mogą poprawiać funkcję, lecz korekcja radiologiczna nie gwarantuje prawidłowego wykorzystania pierwszego promienia podczas chodzenia. Badanie po osteotomii Austin/scarf opisuje poprawę po programie wieloelementowym, ale brak grupy kontrolnej nie pozwala przypisać jej wyłącznie fizjoterapii. [2]
Przegląd badań randomizowanych wskazuje ograniczoną, niskiej jakości podstawę dla konkretnych interwencji pooperacyjnych. Nie ustala optymalnej liczby wizyt, częstotliwości ćwiczeń ani przewagi rozbudowanego programu nad dobrze nauczonymi ćwiczeniami domowymi. W tej propozycji fizjoterapeuta prowadzi instruktaż i kontrolę techniki, a pacjent wykonuje krótkie sesje w domu. Dodatkowe wizyty zależą od sztywności, obrzęku, chodu i trudności z ćwiczeniami. [3]
Nie traktuj badania wcześniejszego obciążania po zabiegu na tkankach miękkich jako dowodu bezpieczeństwa wcześniejszego obciążania osteotomii. Podane przedziały etapów i dawki ćwiczeń są propozycją praktyczną; wymagają oceny operatora oraz dostosowania do gojenia i odpowiedzi pacjenta. [3]