Przejdź do treściJeżeli po ukłuciu, skaleczeniu lub nadepnięciu na ostry przedmiot w stopie albo dłoni pozostał fragment szkła, drewna, metalu lub tworzywa, USG może pomóc go odnaleźć — szczególnie gdy nie jest widoczny w RTG. Prawidłowe USG nie wyklucza jednak ciała obcego w każdej sytuacji, a decyzja o usunięciu zależy od materiału, głębokości, objawów i sąsiedztwa nerwów, naczyń, ścięgien lub stawu.
Kiedy podejrzewać, że ciało obce pozostało w tkankach?
Najczęściej chodzi o drzazgę, cierń, fragment szkła, metalu albo tworzywa po urazie dłoni lub stopy. Podejrzenie jest większe, gdy pacjent pamięta moment wbicia przedmiotu, rana była głęboka albo część przedmiotu odłamała się podczas próby wyjęcia.
Możliwe objawy to punktowy ból przy ucisku, uczucie kłucia podczas ruchu lub obciążania, wyczuwalny guzek, nawracające zaczerwienienie, wysięk z rany albo trudność w pełnym zgięciu palca. Niekiedy dolegliwości pojawiają się dopiero po kilku dniach lub tygodniach. Sam ból nie potwierdza jednak obecności ciała obcego — podobne objawy mogą powodować krwiak, uszkodzenie ścięgna, nerwu, złamanie lub zakażenie.
RTG czy USG — które badanie jest lepsze?
RTG dobrze pokazuje niektóre materiały
Zdjęcie rentgenowskie jest zwykle pierwszym badaniem, gdy możliwe jest szkło, metal lub inny materiał dobrze pochłaniający promieniowanie. Może również ujawnić złamanie. Gorzej wykrywa drewno, ciernie i część tworzyw sztucznych. Bardzo mały fragment albo ciało obce położone na tle kości także może być trudne do zauważenia.
USG ocenia tkanki miękkie i relacje anatomiczne
W USG można zobaczyć samo ciało obce oraz reakcję otaczających tkanek. Badanie pomaga określić głębokość i położenie fragmentu względem ścięgna, pochewki ścięgnistej, nerwu, naczynia lub stawu. Przy powierzchownych zmianach możliwe jest również zaznaczenie miejsca na skórze przed zabiegiem albo — w wybranych przypadkach — usuwanie pod kontrolą obrazu.
USG ma ograniczenia. Wynik zależy od wielkości, materiału i położenia fragmentu, czasu od urazu oraz doświadczenia osoby badającej. Powietrze w świeżej ranie, bliskość kości i głęboka lokalizacja mogą utrudniać ocenę. W metaanalizie 17 badań łączna czułość USG wyniosła 72%, a swoistość 92%. Oznacza to, że dodatni wynik jest pomocny, lecz wynik prawidłowy nie wyklucza całkowicie ciała obcego przy silnym podejrzeniu klinicznym.
Więcej o możliwościach badania można przeczytać na stronie Sonoortopedia — zabiegi pod kontrolą USG oraz w tekście dlaczego USG wykonuje się w ruchu.
Kiedy potrzebne są TK lub rezonans?
Tomografia komputerowa bywa przydatna przy głębokich ciałach obcych, złożonej anatomii albo niejednoznacznym RTG. Rezonans magnetyczny stosuje się wybiórczo, zwłaszcza gdy trzeba ocenić powikłania w tkankach miękkich. Przy podejrzeniu metalowego fragmentu MRI nie powinno być badaniem wykonywanym „w ciemno” — najpierw trzeba ustalić rodzaj i położenie materiału.
Czy każde ciało obce trzeba usuwać?
Nie. Do usunięcia częściej kwalifikują się fragmenty powodujące ból, zakażenie, ograniczenie ruchu albo ucisk na nerw, naczynie czy ścięgno. Ważnym wskazaniem jest także materiał organiczny, na przykład drewno lub cierń, ponieważ silniej sprzyja zapaleniu i zakażeniu. Pilnej oceny wymagają ciała obce w pobliżu stawu, pochewki ścięgnistej i struktur nerwowo-naczyniowych.
Mały, głęboko położony i obojętny fragment, który nie daje objawów, czasem można pozostawić, jeśli próba wydobycia wiązałaby się z większym uszkodzeniem tkanek. Decyzję podejmuje się po zestawieniu spodziewanej korzyści z ryzykiem zabiegu. Warto też ocenić potrzebę profilaktyki przeciwtężcowej zgodnie z rodzajem rany i historią szczepień.
Jak wygląda usunięcie pod kontrolą USG?
Najpierw potwierdza się położenie fragmentu i planuje najbezpieczniejszą drogę dostępu. Przy odpowiedniej lokalizacji można wykonać niewielkie nacięcie i prowadzić narzędzie pod bieżącą kontrolą USG. Pozwala to ograniczyć rozległość preparowania tkanek. Nie każdy przypadek nadaje się jednak do takiej metody.
Zabieg może wymagać warunków sali operacyjnej, gdy ciało obce jest głębokie, kruche, duże, wieloczęściowe, leży przy nerwie lub naczyniu, przebiło ścięgno albo znajduje się w stawie. Próba samodzielnego wydłubywania niewidocznego fragmentu igłą lub pęsetą może wepchnąć go głębiej, rozkruszyć i zwiększyć ryzyko zakażenia.
Co zrobić po świeżym urazie?
- nie penetruj głębokiej rany narzędziami domowymi;
- jeśli przedmiot nadal tkwi głęboko, nie wyciągaj go na siłę;
- osłoń ranę czystym opatrunkiem i ogranicz obciążanie bolesnej stopy lub dłoni;
- zapisz, z jakiego materiału był przedmiot i kiedy doszło do urazu;
- przy głębokiej, zabrudzonej lub kłutej ranie skonsultuj potrzebę oczyszczenia, antybiotyku i profilaktyki przeciwtężcowej.
Objawy alarmowe
Pilnej oceny wymagają: narastający ból i obrzęk, szybko szerzące się zaczerwienienie, ropa, gorączka, czerwone smugi na kończynie, drętwienie lub osłabienie ruchu palców, blada albo zimna dłoń lub stopa, silny ból przy poruszaniu palcem, a także rana penetrująca w okolicy stawu. Natychmiastowej pomocy wymaga uraz spowodowany urządzeniem wstrzykującym pod wysokim ciśnieniem, nawet jeśli otwór w skórze wygląda niepozornie.
Najważniejsze wnioski — co może z nich wynieść ortopeda?
USG jest szczególnie wartościowe przy podejrzeniu fragmentu niewidocznego w RTG i wtedy, gdy trzeba ocenić jego relację do tkanek miękkich. Nie jest jednak testem doskonałym. Gdy wywiad i objawy nadal przemawiają za pozostawionym ciałem obcym, prawidłowy wynik jednego badania nie powinien kończyć diagnostyki automatycznie.
Źródła
- Davis J, i wsp. Diagnostic Accuracy of Ultrasonography in Retained Soft Tissue Foreign Bodies: A Systematic Review and Meta-analysis. Acad Emerg Med. 2015;22(7):777–787. DOI: 10.1111/acem.12714. PubMed.
- Rupert J, Honeycutt JD, Odom MR. Foreign Bodies in the Skin: Evaluation and Management. Am Fam Physician. 2020;101(12):740–747. Pełny tekst.
English version · Dla pacjentów
Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.