Przejdź do treściSam trzask, chrupanie lub przeskakiwanie nie rozpoznaje uszkodzenia stawu. Znaczenie dźwięku zależy od tego, kiedy się pojawił, czy towarzyszą mu ból, obrzęk, blokowanie lub utrata sprawności oraz czy można go powtarzalnie wywołać określonym ruchem.
Ten sam opis może oznaczać różne zjawiska
Pacjenci używają podobnych słów na określenie różnych odczuć: pojedynczego „strzału”, drobnego trzeszczenia przy każdym zgięciu, wyczuwalnego przeskoczenia ścięgna albo nagłego trzasku w chwili urazu. Te zjawiska nie mają jednego mechanizmu. Dźwięk może powstać przy szybkim rozdzieleniu powierzchni stawu i utworzeniu jamy gazowej w płynie stawowym, przy przesuwaniu się ścięgna lub więzadła, a także przy ruchu nierównych powierzchni albo niestabilnej struktury.
Badanie rezonansem wykonywane w czasie „strzelania” stawem palca pokazało, że charakterystyczny pojedynczy trzask wiązał się z szybkim powstaniem jamy gazowej, a nie z samym tarciem kości. Tego wyniku nie można jednak przenosić na każdy dźwięk w kolanie, barku czy biodrze — jego wartość polega przede wszystkim na pokazaniu, że słyszalny trzask może mieć mechanizm niezwiązany z uszkodzeniem.
Chrupanie nie jest równoznaczne ze zniszczoną chrząstką
Dobrym przykładem jest kolano. Metaanaliza 103 badań, obejmująca 36 439 osób, oszacowała występowanie trzeszczenia kolan u około 41% populacji ogólnej i u około 36% osób bez bólu. Jednocześnie trzeszczenie częściej występowało przy chorobie zwyrodnieniowej i niektórych zmianach widocznych w obrazowaniu. Pewność tych oszacowań była jednak niska lub bardzo niska, dlatego dźwięku nie można traktować ani jako rozpoznania zwyrodnienia, ani jako dowodu, że staw jest zdrowy.
Co ma większe znaczenie niż głośność?
- Początek: czy dźwięk występował od dawna, czy pojawił się dokładnie w chwili urazu?
- Objawy towarzyszące: czy pojawiły się ból, szybki obrzęk, utrata ruchu, niestabilność albo osłabienie?
- Powtarzalność: czy dźwięk występuje przy każdym takim samym ruchu, czy był jednorazowy?
- Miejsce: czy można palcem wskazać i wyczuć strukturę, która przeskakuje?
- Funkcja: czy staw tylko wydaje dźwięk, czy rzeczywiście się blokuje i nie pozwala dokończyć ruchu?
„Blokowanie” warto opisać precyzyjnie. Czym innym jest przerwanie ruchu z powodu bólu lub lęku, a czym innym mechaniczne zatrzymanie stawu, którego nie da się swobodnie wyprostować albo zgiąć. To rozróżnienie może zmieniać pilność i kierunek diagnostyki.
Kiedy dźwięk wymaga szybszej oceny?
Szybszej konsultacji wymaga nagły trzask podczas urazu połączony z silnym bólem, szybko narastającym obrzękiem, widoczną deformacją, niemożnością obciążenia kończyny, wyraźną niestabilnością albo utrwalonym zablokowaniem stawu. Pilnej oceny wymagają również nowe zaburzenia czucia, osłabienie kończyny, jej bladość lub ochłodzenie. Natomiast długotrwałe, bezbolesne dźwięki bez obrzęku i bez pogorszenia funkcji zwykle można ocenić planowo.
Jak ortopeda odtwarza objaw podczas badania
W gabinecie istotne jest nie tylko usłyszenie dźwięku, ale także ustalenie, przy jakim ruchu powstaje i co dzieje się wtedy ze stawem, ścięgnem lub inną strukturą. Pomocne bywa porównanie obu stron oraz ocena ruchu czynnego i biernego. RTG, USG, rezonans lub tomografię dobiera się dopiero do podejrzewanego mechanizmu — nie każdy trzask wymaga obrazowania i żadne pojedyncze badanie nie wyjaśnia wszystkich rodzajów dźwięków.
Zobacz, jak dobiera się badania w diagnostyce ortopedycznej →
Piśmiennictwo
- Couch JL, King MG, De Oliveira Silva D i wsp. Noisy knees — knee crepitus prevalence and association with structural pathology: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2025;59(2):126–132. doi:10.1136/bjsports-2024-108866. PMID: 39375004. Podstawą omówienia był publiczny abstrakt i metadane bibliograficzne.
- Kawchuk GN, Fryer J, Jaremko JL i wsp. Real-Time Visualization of Joint Cavitation. PLoS One. 2015;10(4):e0119470. doi:10.1371/journal.pone.0119470. PMID: 25875374. Pełny tekst open access.
Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.