Przejdź do treściBól dokładnie u podstawy kciuka, nasilający się przy otwieraniu słoika, przekręcaniu klucza, ściskaniu, szczypaniu lub mocnym chwycie, często wynika ze zwyrodnienia stawu siodełkowego kciuka. Jest to staw CMC I, czyli połączenie pierwszej kości śródręcza z kością czworoboczną większą. Samo miejsce bólu nie wystarcza jednak do rozpoznania: podobne dolegliwości mogą dawać choroba de Quervaina, uraz kości łódeczkowatej, zmiany w sąsiednich stawach albo podrażnienie nerwu. W większości przypadków leczenie zaczyna się bez operacji.
Co to jest staw siodełkowy kciuka?
Staw u podstawy kciuka ma szczególną budowę, która pozwala na bardzo duży zakres ruchu: kciuk może odsuwać się od dłoni, przeciwstawiać pozostałym palcom i wykonywać precyzyjny chwyt. Tę ruchomość uzyskujemy kosztem dużych obciążeń działających na niewielką powierzchnię stawową.
Z czasem chrząstka może ulegać zużyciu, a staw tracić stabilność. W badaniach obrazowych pojawiają się zwężenie szpary stawowej, osteofity, podchrzęstne zagęszczenie kości i czasem podwichnięcie podstawy pierwszej kości śródręcza. Ważne jest jednak, że stopień zmian na RTG nie zawsze odpowiada nasileniu bólu i ograniczeniu funkcji. Leczy się pacjenta i jego objawy, a nie sam obraz radiologiczny.
Jakie objawy są typowe?
- ból w okolicy podstawy kciuka, zwykle po stronie dłoniowej lub promieniowej,
- ból przy odkręcaniu słoika, przekręcaniu klucza, zapinaniu guzików, otwieraniu opakowań lub używaniu szczypiec,
- osłabienie chwytu i szczypania między kciukiem a palcem wskazującym,
- tkliwość przy ucisku stawu,
- czasem trzeszczenie lub przeskakiwanie podczas ruchu,
- w bardziej zaawansowanych przypadkach widoczne poszerzenie lub deformacja podstawy kciuka.
Dolegliwości często narastają stopniowo. Charakterystyczne jest to, że czynności wymagające mocnego chwytu lub docisku kciuka wywołują większy ból niż swobodne poruszanie ręką bez obciążenia.
Jak odróżnić zwyrodnienie stawu od choroby de Quervaina?
Oba problemy mogą być opisywane przez pacjenta jako „ból po stronie kciuka”, ale zwykle mają nieco inne miejsce największej tkliwości. W zwyrodnieniu CMC I ból koncentruje się przy samej podstawie kciuka, w okolicy stawu. W chorobie de Quervaina częściej boli wyżej — przy wyrostku rylcowatym kości promieniowej, po stronie nadgarstka — i dolegliwości są związane z pracą ścięgien pierwszego przedziału prostowników.
Więcej o tym drugim problemie: ból nadgarstka po stronie kciuka — czy to de Quervain?
Po upadku na rękę sytuacja jest inna. Nowy ból po stronie kciuka może oznaczać m.in. złamanie kości łódeczkowatej i wtedy nie należy automatycznie przypisywać go zmianom zwyrodnieniowym.
Jak rozpoznaje się zwyrodnienie stawu u podstawy kciuka?
Wywiad i badanie ręki
Najważniejsze są charakter dolegliwości i badanie kliniczne. Lekarz ocenia miejsce bólu, zakres ruchu, stabilność kciuka, siłę chwytu i szczypania oraz sąsiednie stawy i ścięgna. Test polegający na docisku i rotacji pierwszej kości śródręcza, często nazywany testem „grind”, może wspierać rozpoznanie, ale nie jest testem idealnym. Wynik ujemny nie wyklucza zmian zwyrodnieniowych.
RTG
Zdjęcie rentgenowskie jest przydatne, gdy trzeba potwierdzić zmiany kostne, ocenić ich zakres, różnicować problem z sąsiednimi stawami albo planować leczenie operacyjne. Nie zawsze jest konieczne przy pierwszym, typowym i łagodnym epizodzie bólu. Nawet wyraźne zmiany radiologiczne mogą współistnieć z niewielkimi objawami — i odwrotnie.
USG
USG może pokazać osteofity, wysięk i błonę maziową, a przede wszystkim pozwala ocenić tkanki miękkie wokół bolesnej okolicy. Jest szczególnie pomocne, gdy trzeba odróżnić zwyrodnienie stawu od choroby de Quervaina lub innych problemów ścięgnistych. Może też służyć do precyzyjnego prowadzenia igły podczas planowanej iniekcji. Nie jest jednak obowiązkowym badaniem u każdego pacjenta z typowym obrazem klinicznym.
Rezonans magnetyczny
MRI rzadko jest badaniem pierwszego wyboru w typowym zwyrodnieniu CMC I. Ma większe znaczenie wtedy, gdy objawy są nietypowe, wcześniejsze badania nie wyjaśniają bólu albo podejrzewa się inną patologię kości, więzadeł lub chrząstki.
Jak leczy się zwyrodnienie stawu siodełkowego bez operacji?
Aktualne zalecenia British Society for Surgery of the Hand proponują leczenie stopniowe. Pierwszym etapem jest wieloelementowe postępowanie nieoperacyjne, a kolejne metody dodaje się wtedy, gdy objawy nadal wyraźnie ograniczają funkcję ręki.
Zmiana sposobu obciążania ręki i ćwiczenia
Nie chodzi o całkowite oszczędzanie kciuka, lecz o zmniejszenie najbardziej drażniących obciążeń i poprawę sposobu wykonywania codziennych czynności. Pomocne może być używanie szerszych uchwytów, otwieraczy, dwóch rąk zamiast jednej oraz ograniczenie długiego silnego szczypania.
Ćwiczenia ukierunkowane na stabilizację kciuka, zakres ruchu i siłę mięśni ręki mogą zmniejszać ból i poprawiać funkcję. Najlepiej dobierać ich intensywność tak, aby nie powodowały długotrwałego zaostrzenia dolegliwości.
Orteza
Orteza stabilizująca podstawę kciuka może zmniejszyć ból podczas czynności wymagających chwytu. Nie musi być noszona przez całą dobę. U części osób najlepiej sprawdza się podczas najbardziej obciążających czynności, u innych także okresowo w spoczynku. Rodzaj i sposób używania warto dopasować do objawów i pracy ręki.
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne
Leki mogą czasowo ograniczać ból, ale nie odbudowują chrząstki. Przy miejscowych dolegliwościach często rozważa się preparaty przeciwzapalne stosowane na skórę. Leki doustne trzeba dobierać indywidualnie, szczególnie u osób z chorobami żołądka, nerek, układu krążenia lub przyjmujących leki przeciwkrzepliwe.
Iniekcja do stawu
Jeżeli leczenie nieinwazyjne nie daje wystarczającej poprawy, można rozważyć iniekcję kortykosteroidu do stawu. Brytyjskie zalecenia umieszczają ją właśnie na tym etapie postępowania. Trzeba jednak realistycznie określić cel: zastrzyk może zmniejszyć ból na pewien czas, ale nie odtwarza chrząstki i nie usuwa przyczyny mechanicznej zwyrodnienia.
Dane dotyczące skuteczności iniekcji są mniej jednoznaczne niż mogłoby sugerować ich częste stosowanie. W przeglądach systematycznych wyniki poszczególnych badań były zróżnicowane. Dlatego decyzja powinna uwzględniać nasilenie objawów, wcześniejsze leczenie i alternatywy.
O roli obrazowania podczas zabiegów więcej w materiale: iniekcja pod kontrolą USG — kiedy warto?
Kiedy ortopeda rozważa operację?
Operację rozważa się wtedy, gdy ból i ograniczenie funkcji pozostają istotne mimo dobrze przeprowadzonego leczenia zachowawczego i realnie utrudniają codzienne życie, pracę lub aktywność. Samo „złe RTG” nie jest wskazaniem do zabiegu.
Jedną z najczęściej stosowanych operacji jest trapeziektomia, czyli usunięcie kości czworobocznej większej. Istnieje wiele jej modyfikacji z dodatkowymi rekonstrukcjami więzadeł, zawieszeniem pierwszej kości śródręcza lub interpozycją tkanek. Aktualne wytyczne BSSH zwracają jednak uwagę, że dodawanie interpozycji lub rekonstrukcji więzadłowej nie wykazało przewagi nad samą trapeziektomią w dostępnych badaniach.
Nie oznacza to, że każdy pacjent powinien mieć identyczną operację. Wybór procedury zależy od wieku, rodzaju deformacji, sąsiednich stawów, wymagań funkcjonalnych i doświadczenia operatora. Ważne jest natomiast, aby bardziej złożone postępowanie miało konkretne uzasadnienie, a nie było wykonywane automatycznie.
Kiedy trzeba zgłosić się pilniej?
Typowe zwyrodnienie stawu siodełkowego rozwija się stopniowo i zwykle nie jest stanem nagłym. Szybszej oceny wymagają jednak:
- silny ból po upadku lub innym urazie, szczególnie z deformacją, krwiakiem albo niemożnością używania kciuka,
- gwałtownie narastający obrzęk, zaczerwienienie i wyraźne ocieplenie stawu, zwłaszcza z gorączką,
- nowe, wyraźne drętwienie lub osłabienie ręki,
- sinienie, bladość lub ochłodzenie kciuka albo zaburzenia krążenia,
- szybko postępujące objawy bez jasnej przyczyny lub dolegliwości obejmujące wiele stawów z podejrzeniem choroby zapalnej.
Najczęstsze pytania
Czy zwyrodnienie można „cofnąć”?
Zmian strukturalnych chrząstki i kości nie da się po prostu odwrócić ćwiczeniami, ortezą ani zastrzykiem. Można jednak bardzo skutecznie zmniejszać ból i poprawiać funkcję, dlatego stopień zmian w obrazowaniu nie przesądza o tym, jak będzie działała ręka.
Czy duże zmiany na RTG oznaczają konieczność operacji?
Nie. Badania pokazują słabą zależność między stopniem zmian radiologicznych a dolegliwościami pacjenta. Do operacji kwalifikuje się przede wszystkim na podstawie bólu, utraty funkcji i nieskuteczności wcześniejszego leczenia, a obrazowanie jest jednym z elementów decyzji.
Czy zawsze potrzebne jest USG przed zastrzykiem?
Nie w każdym typowym przypadku, ale kontrola USG pozwala zobaczyć położenie igły i sąsiednie struktury oraz potwierdzić, że lek trafia w planowane miejsce. Ma szczególną wartość przy nietypowej anatomii, wcześniejszych nieskutecznych iniekcjach lub wątpliwościach diagnostycznych.
Piśmiennictwo
- Gangopadhyay S, Jansen V, Khor WS, Gardiner MD, Burchette D, McKenna H. Guideline on managing thumb base osteoarthritis: The British Society for Surgery of the Hand Evidence for Surgical Treatment (BEST) findings and recommendations. J Hand Surg Eur Vol. 2025;50(5):576–586. DOI: 10.1177/17531934241313206.
- Hamasaki T, Laprise S, Harris PG, et al. Efficacy of Nonsurgical Interventions for Trapeziometacarpal (Thumb Base) Osteoarthritis: A Systematic Review. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020;72(12):1719–1735. DOI: 10.1002/acr.24084.
- Merritt MM, Roddey TS, Costello C, Olson S. Diagnostic value of clinical grind test for carpometacarpal osteoarthritis of the thumb. J Hand Ther. 2010;23(3):261–267. PMID: 20452743.
English version: Pain at the Base of the Thumb — Is It Thumb CMC Osteoarthritis?
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego ani indywidualnej kwalifikacji do leczenia.
Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.