Kategoria: Publikacje po polsku

Omówienie publikacji: Poboży T., Derczyński M., Konarski W. Sport-Specific Risks of Osteochondritis Dissecans Across Athletic Disciplines: A Narrative Review, Healthcare, 2025. DOI: 10.3390/healthcare13151857.

Czym jest osteochondritis dissecans?

Osteochondritis dissecans, w skrócie OCD, to choroba obejmująca fragment kości podchrzęstnej i leżącą nad nią chrząstkę stawową. Najczęściej dotyczy kolana, ale może pojawiać się również w łokciu i stawie skokowym. Problem jest szczególnie istotny u dzieci, młodzieży i młodych sportowców, ponieważ nieleczona choroba może prowadzić do trwałego uszkodzenia powierzchni stawowej i zwiększać ryzyko wcześniejszej choroby zwyrodnieniowej.

Dlaczego sport ma znaczenie?

Przegląd objął dane z lat 2014–2024 i analizował ryzyko OCD w różnych dyscyplinach. Nie chodzi o to, że sport sam w sobie jest „szkodliwy”. Problemem są powtarzalne, specyficzne dla danej dyscypliny obciążenia działające na dojrzewający staw.

W zależności od sportu inny staw może być narażony najbardziej. W sportach z częstymi skokami i zmianami kierunku szczególnie obciążone bywa kolano. W baseballu i innych sportach rzutowych większe znaczenie ma łokieć. Gimnastyka łączy bardzo duże obciążenia kończyn górnych z powtarzalnością ruchu, która u młodych zawodników może mieć znaczenie dla rozwoju zmian osteochondralnych.

Które dyscypliny zwracają szczególną uwagę?

• Piłka nożna i koszykówka — powtarzalne bieganie, hamowanie, zmiany kierunku i skoki zwiększają obciążenia kolana.
• Baseball i sporty rzutowe — powtarzalne przeciążenia łokcia mogą sprzyjać zmianom w obrębie powierzchni stawowych.
• Gimnastyka — duże obciążenia kończyn górnych oraz wysoka liczba powtórzeń stanowią charakterystyczny czynnik ryzyka.
• Inne sporty wysokiej intensywności — znaczenie ma nie tylko dyscyplina, ale też objętość treningu, wiek zawodnika i czas na regenerację.

Dlaczego ortopeda dąży do wczesnego rozpoznania?

U młodych pacjentów potencjał gojenia jest większy niż u dorosłych, zwłaszcza gdy chrząstki wzrostowe są jeszcze otwarte. Wczesne ograniczenie obciążeń i właściwe prowadzenie leczenia może umożliwić zagojenie zmiany bez operacji. Jeżeli jednak zmiana staje się niestabilna lub dochodzi do oddzielenia fragmentu, leczenie jest trudniejsze.

Jakie objawy powinny zwrócić uwagę?

• ból stawu powtarzający się podczas treningu,
• obrzęk po wysiłku,
• ograniczenie ruchu,
• uczucie blokowania lub przeskakiwania,
• spadek wydolności sportowej bez oczywistej przyczyny.

U młodego sportowca utrzymujący się ból stawu nie powinien być automatycznie traktowany jako „ból wzrostowy” albo zwykłe przeciążenie.

Powrót do sportu

Przegląd podkreśla, że rokowanie u młodych sportowców może być dobre, szczególnie przy wczesnym rozpoznaniu i prawidłowym leczeniu. Powrót do sportu powinien być stopniowy, oparty na objawach, obrazie gojenia i odzyskaniu funkcji, a nie wyłącznie na upływie określonej liczby tygodni.

Co można zrobić profilaktycznie?

Nie istnieje jedna metoda zapobiegająca OCD, ale znaczenie mają: rozsądne zwiększanie obciążeń, unikanie przeciążenia wynikającego z bardzo dużej liczby powtórzeń, odpowiednia regeneracja, różnicowanie treningu i wczesna reakcja na utrzymujący się ból.

Podsumowanie

Ryzyko OCD zależy od rodzaju aktywności, wieku i charakteru powtarzalnych obciążeń. Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie u młodego sportowca oraz ostrożny, etapowy powrót do pełnego treningu po leczeniu.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/healthcare13151857.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Konarski W., Poboży T. i wsp. Ultrasound in the Differential Diagnosis of Medial Epicondylalgia and Medial Elbow Pain—Imaging Findings and Narrative Literature Review, Healthcare, 2022. DOI: 10.3390/healthcare10081529.

Nie każdy ból po przyśrodkowej stronie łokcia to „łokieć golfisty”

Ból po wewnętrznej stronie łokcia często kojarzy się z entezopatią przyczepu wspólnego zginaczy, potocznie nazywaną łokciem golfisty. W rzeczywistości podobne objawy mogą pochodzić z kilku różnych struktur: ścięgien, więzadeł, nerwu łokciowego, mięśni, stawu lub zmian pourazowych.

Publikacja pokazuje, że ultrasonografia jest szczególnie przydatna właśnie w diagnostyce różnicowej — pozwala nie tylko potwierdzić cechy tendinopatii, ale też szukać innych źródeł bólu.

Jak wygląda tendinopatia w USG?

W obrębie przyczepu wspólnego zginaczy można obserwować pogrubienie ścięgna, obniżenie jego echogeniczności, zaburzenie prawidłowej struktury włókien, zwapnienia i niekiedy wzmożone unaczynienie w badaniu dopplerowskim. Obraz może odpowiadać przewlekłej tendinopatii, ale jego znaczenie trzeba zestawić z miejscem bólu i badaniem klinicznym.

Jakie inne przyczyny bólu wyklucza ortopeda?

• Neuropatię nerwu łokciowego — nerw można ocenić w bruździe i podczas dynamicznego zginania łokcia.
• Uszkodzenie więzadła pobocznego łokciowego — szczególnie u osób uprawiających sporty rzutowe.
• Zmiany mięśniowe i przyczepowe w sąsiednich strukturach.
• Zmiany pourazowe, płyn w stawie i patologie powierzchownie położonych tkanek miękkich.

Przewaga badania dynamicznego

USG pozwala obserwować zachowanie nerwu łokciowego podczas ruchu oraz oceniać struktury w pozycjach, które wywołują objawy. To istotna różnica w porównaniu z badaniami statycznymi i jedna z głównych zalet ultrasonografii w obrębie łokcia.

Co z tego wynika dla pacjenta?

Jeżeli ból po przyśrodkowej stronie łokcia utrzymuje się mimo leczenia typowego dla „łokcia golfisty”, warto zweryfikować rozpoznanie. Samo miejsce bólu nie wystarcza, aby wskazać jedną strukturę. Dobre badanie kliniczne połączone z USG może pomóc określić, czy problem rzeczywiście dotyczy przyczepu ścięgien, czy może nerwu lub więzadła.

Podsumowanie

Ultrasonografia ma dużą wartość w różnicowaniu przyczyn bólu przyśrodkowego łokcia. Pozwala ocenić ścięgna, nerw łokciowy, więzadła i tkanki miękkie oraz wykonać badanie dynamiczne podczas ruchu.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/healthcare10081529.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Poboży T., Konarski W. i wsp. Basic Differences and Most Common Findings in Ultrasound Examinations of Musculoskeletal System in Children: A Narrative Literature Review, Healthcare, 2022. DOI: 10.3390/healthcare10102010.

Dlaczego USG dziecka nie jest po prostu „mniejszą wersją” badania dorosłego?

Układ kostno-stawowy dziecka zmienia się wraz z wiekiem. Wiele struktur, które u dorosłego są już w pełni skostniałe, u dziecka pozostaje częściowo chrzęstne. Widoczne są chrząstki wzrostowe, a proporcje między kością, chrząstką, ścięgnami i mięśniami są inne niż u osoby dorosłej. To sprawia, że prawidłowy obraz dziecka może zostać błędnie uznany za patologię, jeśli badający nie uwzględnia wieku rozwojowego.

Chrząstki wzrostowe i niekostniejące fragmenty kości

Jedną z najważniejszych różnic są otwarte chrząstki wzrostowe. W USG mogą one wyglądać jak przerwy w ciągłości kości, ale są fizjologicznym elementem dojrzewającego szkieletu. Podobnie nie w pełni skostniałe części kości mogą tworzyć obrazy, które u dorosłego kojarzyłyby się ze zmianą pourazową.

Dlatego interpretacja wymaga znajomości wieku, etapów kostnienia i typowych wariantów rozwojowych.

Dlaczego USG jest szczególnie atrakcyjne u dzieci?

• nie wykorzystuje promieniowania jonizującego,
• może być wykonywane wielokrotnie,
• pozwala badać struktury dynamicznie podczas ruchu,
• jest szybkie i dobrze tolerowane,
• umożliwia porównanie strony chorej ze zdrową podczas tej samej wizyty.

To szczególnie ważne w pediatrii, gdzie ograniczenie ekspozycji na promieniowanie i możliwość badania bez znieczulenia mają duże znaczenie praktyczne.

Jakie problemy można oceniać?

Przegląd omawia wiele zastosowań USG w pediatrycznej ortopedii i traumatologii. Badanie może wspierać ocenę urazów mięśni i ścięgien, zmian w obrębie stawów, wysięków, zmian zapalnych, torbieli, niektórych urazów powierzchniowych struktur kostnych oraz zaburzeń tkanek miękkich.

Wartość badania jest największa wtedy, gdy ortopeda łączy obraz USG z miejscem bólu, mechanizmem urazu i badaniem klinicznym.

Pułapka: anatomia rozwojowa może udawać chorobę

Jednym z głównych przesłań publikacji jest ostrożność w interpretacji. U dziecka „nietypowy” obraz bardzo często wynika z normalnego etapu dojrzewania. Dotyczy to między innymi chrząstek wzrostowych, jąder kostnienia i niejednorodnego stopnia mineralizacji.

Co z tego wynika dla rodzica?

USG jest bezpiecznym i często bardzo użytecznym badaniem pierwszego kontaktu, ale powinno być wykonywane przez osobę znającą anatomię dziecięcą. Nie każde badanie dorosłych można przenieść bezpośrednio na dziecko, a wynik zawsze powinien być interpretowany w kontekście wieku i objawów.

Podsumowanie

Ultrasonografia narządu ruchu u dzieci ma dużą wartość, ale wymaga innego podejścia niż u dorosłych. Najważniejsza jest znajomość anatomii rozwojowej oraz odróżnianie prawidłowych etapów dojrzewania od zmian patologicznych.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/healthcare10102010.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Konarski W., Poboży T. i wsp. Osteonecrosis Related to Steroid and Alcohol Use—An Update on Pathogenesis, Healthcare, 2023. DOI: 10.3390/healthcare11131846.

Czym jest osteonekroza?

Osteonekroza, nazywana też martwicą jałową kości, to postępujący proces prowadzący do obumarcia fragmentu tkanki kostnej. Najczęściej dotyczy głowy kości udowej, ale może pojawiać się również w innych lokalizacjach. Choroba często dotyka osoby młode lub w średnim wieku i może prowadzić do zapadnięcia powierzchni stawowej, bólu oraz konieczności leczenia operacyjnego.

Dlaczego sterydy i alkohol są tak ważne?

W nieurazowej osteonekrozie glikokortykosteroidy oraz nadmierne spożycie alkoholu należą do najważniejszych czynników ryzyka. W przeglądzie podkreślono, że oba czynniki łącznie odpowiadają za bardzo dużą część przypadków nieurazowej martwicy kości.

Ryzyko nie jest jednak identyczne u każdego pacjenta. Zależy od dawki, czasu ekspozycji, predyspozycji osobniczych oraz współistniejących zaburzeń metabolicznych i naczyniowych.

Jak dochodzi do uszkodzenia kości?

Mechanizm nie sprowadza się do jednego zjawiska. Zarówno steroidy, jak i alkohol wpływają na kilka procesów jednocześnie:

• zwiększają tworzenie komórek tłuszczowych w szpiku,
• zaburzają prawidłowe różnicowanie komórek kościotwórczych,
• mogą pogarszać mikrokrążenie i przepływ krwi przez kość,
• sprzyjają przewlekłemu stanowi zapalnemu i stresowi oksydacyjnemu,
• zaburzają równowagę między tworzeniem a resorpcją kości.

W efekcie kość staje się bardziej podatna na niedokrwienie i uszkodzenie. Gdy proces obejmuje obszar pod powierzchnią stawową, może dojść do jej osłabienia i zapadnięcia.

Czy ryzyko zależy od dawki?

Tak. Praca podkreśla zależność ryzyka zarówno od dawki, jak i czasu ekspozycji. W przypadku steroidów szczególnie istotna jest duża dawka skumulowana. W przypadku alkoholu znaczenie ma przewlekłe, nadmierne spożycie. Nie istnieje jednak jedna prosta granica, poniżej której ryzyko jest zawsze zerowe.

Dlaczego ortopeda dąży do wczesnego rozpoznania?

We wczesnym stadium zdjęcie RTG może być prawidłowe mimo rozwijającej się choroby. Najbardziej czułym badaniem w podejrzeniu osteonekrozy jest rezonans magnetyczny. Wykrycie choroby przed zapadnięciem powierzchni stawowej daje większe możliwości leczenia oszczędzającego staw.

Co może zrobić pacjent?

Najważniejsze jest ograniczenie modyfikowalnych czynników ryzyka. Sterydów nie należy odstawiać samodzielnie, ale ich stosowanie powinno być zawsze uzasadnione i prowadzone w możliwie najmniejszej skutecznej dawce. W przypadku alkoholu ograniczenie nadmiernego spożycia ma znaczenie zarówno profilaktyczne, jak i terapeutyczne.

Nowy, utrzymujący się ból biodra u osoby z istotną ekspozycją na steroidy lub alkohol powinien być oceniony przez lekarza, szczególnie jeśli ból dotyczy pachwiny i nasila się przy obciążaniu.

Podsumowanie

Steroidy i alkohol prowadzą do osteonekrozy poprzez kilka nakładających się mechanizmów metabolicznych, zapalnych i naczyniowych. Ryzyko rośnie wraz z ekspozycją, a wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla możliwości zachowania własnego stawu.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/healthcare11131846.

Powiązane materiały

Pełny przewodnik dla pacjentów: Osteonekroza głowy kości udowej. Publikacje i działalność naukowa autora: Nauka i publikacje.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Konarski W., Derczyński M., Poboży K., Domańska-Poboża J., Poboży T. Tranexamic Acid Use in Total Hip Arthroplasty for Avascular Necrosis: A Single-Center Experience, Journal of Clinical Medicine, 2025. DOI: 10.3390/jcm14103399.

Dlaczego ten temat ma znaczenie?

Całkowita endoprotezoplastyka biodra może wiązać się z istotną utratą krwi. U pacjentów operowanych z powodu martwicy głowy kości udowej problem ten bywa szczególnie ważny, ponieważ część chorych jest młodsza, ma przebyte leczenie steroidami lub choroby współistniejące, a sam zabieg często wykonywany jest w warunkach bardziej wymagających niż rutynowa operacja zwyrodnieniowa.

Kwas traneksamowy (TXA) jest lekiem ograniczającym fibrynolizę, czyli rozpuszczanie skrzepu. W ortopedii wykorzystuje się go w celu zmniejszenia krwawienia okołooperacyjnego. Choć skuteczność TXA w endoprotezoplastyce jest dobrze znana, autorzy pracy skupili się na konkretnej grupie pacjentów operowanych z powodu martwicy głowy kości udowej.

Jak wyglądało badanie?

Retrospektywnie przeanalizowano 115 pacjentów poddanych pierwotnej całkowitej endoprotezoplastyce biodra z powodu AVN w latach 2016–2023. Porównano chorych, którzy otrzymali kwas traneksamowy, z pacjentami operowanymi bez jego zastosowania.

Analizowano między innymi stężenie hemoglobiny, liczbę erytrocytów, częstość transfuzji oraz liczbę przetoczonych jednostek koncentratu krwinek czerwonych.

Najważniejsze wyniki

• Transfuzji wymagało 7,9% pacjentów otrzymujących TXA wobec 36,5% w grupie bez TXA.
• Średnia liczba przetoczonych jednostek krwi była istotnie niższa po zastosowaniu TXA.
• Spadek hemoglobiny był mniejszy w grupie TXA: średnio 2,1 g/dL wobec 3,2 g/dL.
• Spadek liczby erytrocytów również był mniejszy u pacjentów otrzymujących lek.

Jak ortopeda może wykorzystać te dane w praktyce?

W analizowanej grupie zastosowanie kwasu traneksamowego było związane z wyraźnie mniejszą utratą krwi i zdecydowanie rzadszą potrzebą transfuzji. To ma znaczenie nie tylko ze względu na komfort i szybkość powrotu pacjenta do sprawności. Transfuzja jest procedurą ratującą zdrowie, ale zawsze wiąże się z dodatkowymi kosztami, koniecznością monitorowania i potencjalnym ryzykiem powikłań.

Ograniczenie utraty krwi może ułatwiać wczesne uruchamianie, skracać okres osłabienia pooperacyjnego i zmniejszać konieczność ingerencji dodatkowych.

Czy TXA jest potrzebny każdemu?

Nie należy interpretować wyników jako uniwersalnej instrukcji leczenia. Sposób podania i przeciwwskazania do TXA ocenia zespół operacyjny indywidualnie. Znaczenie mają choroby współistniejące, wywiad zakrzepowo-zatorowy, czynność nerek, rodzaj operacji i przyjęty protokół szpitalny.

Badanie potwierdza jednak, że w dobrze dobranej grupie pacjentów z AVN stosowanie kwasu traneksamowego może być skutecznym elementem strategii ograniczania krwawienia podczas endoprotezoplastyki biodra.

Ograniczenia badania

Była to analiza retrospektywna z jednego ośrodka. Oznacza to, że wyniki opisują rzeczywistą praktykę kliniczną, ale nie mają siły randomizowanego badania kontrolowanego. Nie można również zakładać, że identyczny efekt wystąpi w każdym ośrodku i przy każdym schemacie stosowania TXA.

Podsumowanie

U pacjentów operowanych z powodu martwicy głowy kości udowej zastosowanie kwasu traneksamowego wiązało się z mniejszym spadkiem parametrów morfologii oraz znacznie mniejszą częstością transfuzji. Wyniki wspierają jego rolę jako ważnego elementu nowoczesnego postępowania okołooperacyjnego w endoprotezoplastyce biodra.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/jcm14103399.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Poboży T. i wsp. Ultrasonographic Assessment of Meniscus Damage in the Context of Clinical Manifestations, Medicina, 2025. DOI: 10.3390/medicina61081339.

Dlaczego warto badać łąkotki w USG?

Patologie łąkotek należą do najczęstszych przyczyn bólu kolana. Najdokładniejszym badaniem wnętrza stawu pozostaje rezonans magnetyczny, ale w codziennej praktyce USG ma kilka istotnych zalet: jest dostępne, szybkie, pozwala badać kolano dynamicznie i może być wykonane podczas tej samej wizyty, podczas której ortopeda bada pacjenta.

Celem pracy była ocena, jakie typy zmian łąkotkowych można rozpoznawać w USG i jak często występowały one w dużej grupie pacjentów kierowanych na badanie kolana z różnych wskazań.

Jak wyglądało badanie?

Retrospektywnie przeanalizowano badania USG kolana wykonane u 430 pacjentów w ciągu jednego roku. Oceniano zapisane obrazy i klasyfikowano stwierdzane patologie łąkotek według ich wyglądu ultrasonograficznego.

Zmiany łąkotkowe znaleziono u 134 pacjentów. Oznacza to, że nieprawidłowości dotyczące łąkotek występowały u znacznej części osób badanych z powodu dolegliwości kolana, ale ich charakter był bardzo różny.

Jakie zmiany występowały najczęściej?

• Zmiany degeneracyjne: 95 przypadków, czyli 70,9% wszystkich wykrytych patologii łąkotkowych.
• Zmiany związane z torbielami łąkotkowymi: 18 przypadków, 13,4%.
• Uszkodzenia złożone: 8 przypadków, 6,0%.
• Uszkodzenia typu flap: 5 przypadków, 3,7%.
• Pionowe uszkodzenia przytorebkowe: 3 przypadki, 2,2%.
• Uszkodzenia częściowej grubości: 3 przypadki, 2,2%.
• Uszkodzenia typu bucket-handle: 2 przypadki, 1,5%.

Co jest najważniejsze w interpretacji?

Sama obecność zmiany w łąkotce nie mówi jeszcze, czy wymaga ona leczenia operacyjnego. Szczególnie zmiany degeneracyjne są częste i mogą współistnieć z chorobą zwyrodnieniową kolana. Z tego powodu obraz USG powinien być zawsze odnoszony do charakteru bólu, mechanizmu urazu, obecności obrzęku, blokowania kolana, ograniczenia ruchu i wyniku badania klinicznego.

To ważne także dlatego, że część pacjentów ma w badaniach obrazowych nieprawidłowości, które nie są głównym źródłem dolegliwości. Leczymy pacjenta i jego objawy, a nie sam opis badania.

Kiedy USG może szczególnie pomóc?

USG dobrze sprawdza się w ocenie obwodowych części łąkotek, zmian przytorebkowych, torbieli łąkotkowych oraz w sytuacjach, w których potrzebna jest dynamiczna ocena bolesnej struktury. Może też ujawnić współistniejące przyczyny bólu: wysięk, zmiany w więzadłach pobocznych, ścięgnach czy kaletkach.

Nie oznacza to, że USG zastępuje MRI w każdym przypadku. Rezonans ma przewagę w ocenie struktur położonych głęboko i całego wnętrza stawu. Najbardziej praktyczne jest traktowanie metod jako uzupełniających się, a nie konkurencyjnych.

Znaczenie dla leczenia

Precyzyjne określenie rodzaju zmiany może pomóc odróżnić pacjentów wymagających przede wszystkim leczenia zachowawczego od tych, u których objawy mechaniczne i typ uszkodzenia uzasadniają dalszą diagnostykę lub konsultację operacyjną.

W pracy podkreślono praktyczny potencjał USG jako narzędzia wspierającego decyzje kliniczne w gabinecie ortopedycznym. Szczególnie ważna jest możliwość zestawienia obrazu z miejscem bólu i badaniem pacjenta.

Podsumowanie

W analizowanej grupie najczęstszym typem patologii łąkotkowej były zmiany degeneracyjne. USG pozwalało jednak zobaczyć także mniej częste typy uszkodzeń, w tym zmiany złożone, flap, pionowe uszkodzenia przytorebkowe czy bucket-handle. Badanie potwierdza, że ultrasonografia może być wartościowym elementem diagnostyki łąkotek w codziennej praktyce, szczególnie jako część kompletnej oceny klinicznej kolana.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/medicina61081339.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Poboży T., Poboży K., Domańska-Poboża J., Konarski W. Impact of COVID-19 on the Development of Femoral Head Avascular Necrosis: A Systematic Review, Medical Sciences, 2026. DOI: 10.3390/medsci14030372.

Dlaczego ten temat stał się ważny?

Po pandemii COVID-19 zaczęły pojawiać się doniesienia o martwicy jałowej głowy kości udowej u pacjentów, którzy wcześniej przebyli zakażenie. W części przypadków pacjenci byli leczeni dużymi dawkami glikokortykosteroidów, które od dawna są znanym czynnikiem ryzyka osteonekrozy. Jednocześnie sam COVID-19 wiąże się z zaburzeniami krzepnięcia, uszkodzeniem śródbłonka i silną reakcją zapalną, dlatego pojawiło się pytanie, czy infekcja może niezależnie zwiększać ryzyko martwicy.

Przegląd systematyczny miał uporządkować rozproszone dane i odpowiedzieć na pytania o czas wystąpienia objawów, ciężkość zmian, ekspozycję na steroidy i możliwe czynniki ryzyka.

Jakie badania włączono?

Autorzy przeprowadzili przegląd zgodny z zasadami PRISMA. Przeszukano PubMed, Embase i Scopus, obejmując publikacje od początku pandemii do listopada 2025 roku. Włączano badania obserwacyjne oraz serie co najmniej 10 pacjentów z potwierdzonym COVID-19 i martwicą głowy kości udowej. Małe opisy pojedynczych przypadków wykluczono, aby ograniczyć wpływ przypadków nietypowych i skrajnie ciężkich.

Co znaleziono?

• Do przeglądu włączono 15 badań.
• Objawy martwicy mogły pojawiać się bardzo wcześnie, ale także wiele miesięcy po infekcji — opisywano zakres od dni do ponad roku.
• Wczesne badania MRI wykrywały czasem zmiany jeszcze przed wystąpieniem nasilonych objawów.
• Ekspozycja na glikokortykosteroidy była częsta i pozostawała najsilniejszym, najlepiej udokumentowanym czynnikiem ryzyka.
• Wyższe dawki skumulowane steroidów, cięższy przebieg choroby płuc i wyższe wskaźniki zapalne częściej wiązały się z bardziej zaawansowaną martwicą.
• Opisano także pacjentów bez steroidoterapii, ale obecne dane nie pozwalają udowodnić, że sam COVID-19 był przyczyną zmian.

Najważniejsze rozróżnienie: związek nie oznacza przyczynowości

To jeden z najważniejszych wniosków pracy. Fakt, że martwica występuje po COVID-19, nie oznacza automatycznie, że została wywołana przez wirusa. Pacjenci mogą mieć inne czynniki ryzyka: steroidoterapię, alkohol, zaburzenia krzepnięcia, wcześniejsze bezobjawowe zmiany czy choroby współistniejące. Dostępne badania nie były zaprojektowane tak, aby oddzielić wszystkie te czynniki.

Dlatego autorzy podkreślają, że obecny poziom dowodów pozwala mówić o związku, ale nie o udowodnionej niezależnej przyczynowej roli COVID-19.

Co to oznacza dla pacjenta po COVID-19?

Nie ma podstaw, aby każdą osobę po infekcji kierować profilaktycznie na rezonans bioder. Natomiast utrzymujący się ból pachwiny lub biodra, ograniczenie ruchu czy ból przy obciążaniu kończyny — szczególnie po ciężkim COVID-19 i leczeniu dużymi dawkami steroidów — powinny skłonić do diagnostyki.

Wczesna martwica może być słabo widoczna w RTG. W podejrzeniu osteonekrozy najbardziej czułym badaniem pozostaje MRI, które pozwala wykryć zmiany przed zapadnięciem powierzchni stawowej.

Czy ortopeda powinien zalecać MRI przesiewowo?

Na podstawie obecnych danych nie można rekomendować rutynowego przesiewowego MRI u wszystkich pacjentów po COVID-19, nawet jeśli byli leczeni steroidami. Potrzebne są badania prospektywne, które określą rzeczywistą częstość powikłania i wskażą grupy, w których badanie przesiewowe miałoby sens.

Podsumowanie

Martwica głowy kości udowej jest opisywana po COVID-19, ale najważniejszym dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka pozostaje steroidoterapia. Możliwy niezależny wpływ samego zakażenia jest biologicznie prawdopodobny, lecz nie został udowodniony. Najważniejsze klinicznie jest zachowanie czujności u pacjentów z nowym bólem biodra po ciężkim COVID-19, zwłaszcza jeśli otrzymywali większe dawki glikokortykosteroidów.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/medsci14030372.

Powiązane materiały

Pełny przewodnik dla pacjentów: Osteonekroza głowy kości udowej. Publikacje i działalność naukowa autora: Nauka i publikacje.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Poboży T. i wsp. Clock-Face Sonography of the Glenoid Labrum: A Pictorial Technical Protocol for Patients Ineligible for MRI/MR Arthrography, Diagnostics, 2025. DOI: 10.3390/diagnostics15233031.

Dlaczego obrąbek stawu ramiennego jest trudny do oceny?

Obrąbek stawowy otacza panewkę łopatki i pełni ważną rolę w stabilizacji barku. Uszkodzenia obrąbka mogą towarzyszyć zwichnięciom, niestabilności, przeciążeniom sportowym oraz zmianom w okolicy przyczepu ścięgna głowy długiej mięśnia dwugłowego. Standardem w szczegółowej ocenie pozostaje rezonans magnetyczny, a szczególnie artrografia MR, jednak nie każdy pacjent może lub chce takie badanie wykonać.

Autorzy pracy zaproponowali ustandaryzowany protokół USG pozwalający obejrzeć obrąbek dookoła całej panewki i opisywać jego położenie tak jak podczas artroskopii — według tarczy zegara.

Na czym polega metoda „clock-face”?

Panewkę traktuje się jak tarczę zegara. Poszczególne fragmenty obrąbka opisuje się godzinami, a ortopeda przesuwa głowicę wokół barku tak, aby uzyskać kolejne okna obrazowania. Dzięki temu można w sposób powtarzalny przejść od części tylnej, przez dolną i przednią, aż po górny odcinek obrąbka.

W zależności od lokalizacji stosuje się standardową głowicę liniową, obrazowanie trapezoidalne, a w trudniejszych miejscach także głowicę convex. Ma to znaczenie szczególnie przy górnych i przednich fragmentach obrąbka, gdzie obraz mogą zasłaniać wyrostek kruczy i wyrostek barkowy.

Co wykazano w badaniu?

Pełne badanie 360° udało się wykonać we wszystkich 36 ocenianych barkach. Najlepszą jakość obrazu uzyskiwano zwykle w odcinkach tylnych i dolnych, natomiast okolice 1–4 oraz 11–12 godziny częściej wymagały modyfikacji ustawienia głowicy lub zastosowania innego trybu obrazowania.

• U osób bez objawów obrąbek miał ciągły, regularny zarys.
• W barkach objawowych obserwowano m.in. hipoechogeniczne szczeliny, nieregularne brzegi, częściowe odwarstwienie i spłaszczenie obrąbka.
• Zmiany najczęściej dotyczyły części przedniej i górnej.
• Badanie dynamiczne zwiększało wartość diagnostyczną, ponieważ niektóre nieprawidłowości ujawniały się dopiero podczas ruchu.
• W niestabilności można było obserwować przemieszczanie obrąbka, a w okolicy przyczepu bicepsa — ruchome zmiany sugerujące patologię typu SLAP.

Dla kogo taka metoda może być szczególnie przydatna?

USG nie zastępuje artrografii MR w planowaniu operacji, ale może być bardzo użyteczne, gdy rezonans jest przeciwwskazany, trudno dostępny lub niepraktyczny. Dotyczy to między innymi pacjentów z niektórymi implantami, klaustrofobią, przeciwwskazaniami do kontrastu, a także sytuacji, w których potrzebna jest szybka ocena w gabinecie lub kontrola pooperacyjna.

Największa zaleta: połączenie obrazu z ruchem

Rezonans daje bardzo dokładny obraz statyczny, natomiast USG umożliwia obserwację struktur w czasie ruchu. W przypadku barku, którego problemy często ujawniają się właśnie podczas ruchu, jest to istotna przewaga funkcjonalna. Można jednocześnie ocenić miejsce bólu, zachowanie obrąbka i reakcję tkanek na konkretne ustawienie kończyny.

Ograniczenia

Publikacja ma charakter techniczny i metodologiczny. Nie była badaniem porównującym czułość i swoistość USG z artrografią MR ani z artroskopią. Badanie obrąbka jest także silnie zależne od doświadczenia operatora, jakości sprzętu, zakresu ruchu pacjenta i prawidłowego ustawienia głowicy.

Podsumowanie

Protokół „clock-face” porządkuje ultrasonograficzną ocenę obrąbka barku i pozwala opisać go w tym samym układzie orientacyjnym, którym posługują się chirurdzy podczas artroskopii. Jego znaczenie jest szczególne u pacjentów, u których MRI lub MR-artrografia nie mogą być wykonane, a także wtedy, gdy potrzebna jest dynamiczna ocena w czasie rzeczywistym.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.3390/diagnostics15233031.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

Omówienie publikacji: Poboży T. i wsp. The Hidden Burden of Entheseal Pathology in Lower-Limb Pain: A Real-World Ultrasound Study of 667 Adults, Mayo Clinic Proceedings: Innovations, Quality & Outcomes, 2026. DOI: 10.1016/j.mayocpiqo.2026.100734.

Dlaczego powstało to badanie?

Ból biodra, kolana, łydki czy stopy bardzo często opisuje się ogólnie jako „przeciążenie”, „zmiany zwyrodnieniowe” albo „ból tkanek miękkich”. Tymczasem rzeczywista przyczyna dolegliwości może znajdować się w obrębie przyczepów ścięgien i więzadeł do kości, czyli entez. Entezopatie i tendinopatie są częste, ale w rutynowej diagnostyce mogą pozostawać niedostatecznie rozpoznane.

Celem badania było sprawdzenie, jak często takie zmiany rzeczywiście występują w codziennej praktyce ambulatoryjnej u dorosłych zgłaszających ból kończyn dolnych oraz w jakich lokalizacjach pojawiają się najczęściej. Ważnym elementem była ocena przydatności ultrasonografii narządu ruchu jako badania, które można wykonać szybko, dynamicznie i bez promieniowania.

Jak przeprowadzono analizę?

Przeanalizowano 667 kolejnych dorosłych pacjentów kierowanych na standaryzowane badanie USG z powodu bólu kończyny dolnej. Oceniano 14 z góry określonych miejsc w obrębie biodra, kolana oraz okolicy stawu skokowego i stopy. Do interpretacji zmian wykorzystywano kryteria OMERACT, czyli ujednolicony system stosowany w badaniach nad patologią entez.

Badanie nie obejmowało wyselekcjonowanej grupy sportowców czy pacjentów z jedną konkretną chorobą reumatologiczną. Była to populacja odpowiadająca realnej codziennej praktyce ortopedycznej, co zwiększa praktyczne znaczenie wyników.

Najważniejsze wyniki

• Zmiany odpowiadające entezopatii lub tendinopatii wykryto u 152 z 667 pacjentów, czyli u 22,8%.
• Najczęściej zajęte były przyczep ścięgna mięśnia pośladkowego średniego oraz rozcięgno podeszwowe — po 37 przypadków, czyli po 5,5% całej badanej populacji.
• Zmiany w ścięgnie Achillesa stwierdzono u 28 osób, w przyczepie mięśnia półbłoniastego u 19, a w ścięgnie rzepki u 17.
• Zdecydowana większość zmian była jednostronna. Obustronność występowała rzadko.
• Spośród analizowanych czynników tylko wiek okazał się niezależnym czynnikiem związanym z obecnością patologii. Ryzyko rosło wraz z wiekiem.
• Płeć, BMI, cukrzyca i choroba reumatologiczna nie były niezależnie związane z obecnością zmian w analizie wieloczynnikowej.

Co z tego wynika dla pacjenta?

Najważniejszy praktyczny wniosek jest prosty: ból kończyny dolnej bardzo często ma konkretną strukturę anatomiczną, którą można zobaczyć w USG. Przykładowo ból po bocznej stronie biodra może pochodzić nie z samego stawu biodrowego, lecz z przyczepu ścięgna mięśnia pośladkowego średniego. Ból pięty może być związany z rozcięgnem podeszwowym, a ból tylnej części kolana — z przyczepem mięśnia półbłoniastego.

Rozpoznanie konkretnej struktury ma znaczenie, ponieważ pozwala lepiej ukierunkować leczenie: odpowiednio dobrać rehabilitację, ograniczyć obciążenia, zaplanować zabieg pod kontrolą USG lub zdecydować, czy potrzebne są dalsze badania obrazowe.

Dlaczego USG może być szczególnie przydatne?

USG pozwala oceniać ścięgna, entezę, rozcięgna i tkanki miękkie w czasie rzeczywistym. Można zestawić obraz z dokładnym miejscem bólu pacjenta i wykonać badanie dynamiczne. W odróżnieniu od ogólnego opisu „ból mięśniowo-szkieletowy” daje to szansę na przypisanie dolegliwości do konkretnej struktury.

Autorzy pracy wskazują, że wcześniejsze i bardziej systematyczne wykorzystanie USG w diagnostyce bólu kończyn dolnych może zwiększać precyzję rozpoznania, ograniczać zbędne kolejne badania i prowadzić do bardziej celowanego leczenia.

Co ortopeda uwzględnia przy interpretacji wyników?

Badanie miało charakter retrospektywny i obserwacyjny. Pokazuje częstość oraz rozkład zmian wykrywanych w codziennej praktyce, ale nie oznacza, że każda nieprawidłowość widoczna w USG automatycznie jest jedyną przyczyną bólu. Obraz zawsze trzeba interpretować razem z wywiadem i badaniem klinicznym.

To również ważne z punktu widzenia pacjenta: samo „znalezienie zmiany” w badaniu obrazowym nie powinno zastępować badania lekarskiego. Największą wartość ma połączenie obrazu, objawów i funkcji.

Podsumowanie

W dużej, niewyselekcjonowanej grupie pacjentów z bólem kończyn dolnych niemal co czwarta osoba miała w USG patologię ścięgna lub entezy. Wyniki wspierają szersze wykorzystanie USG narządu ruchu jako narzędzia pierwszej linii w dobrze dobranych przypadkach i pokazują, że część pozornie „niespecyficznych” dolegliwości ma uchwytną anatomicznie przyczynę.

Pełny tekst publikacji: DOI 10.1016/j.mayocpiqo.2026.100734.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.