Przejdź do treściPo urazie kończyny trzeba ocenić nie tylko kość i staw, ale również krążenie oraz działanie nerwów poniżej miejsca uszkodzenia. Złamanie, zwichnięcie, duży krwiak albo zbyt ciasne unieruchomienie mogą uciskać naczynie lub nerw. Wczesne rozpoznanie takiego problemu może mieć większe znaczenie niż dokładna nazwa złamania.
Co właściwie sprawdza ortopeda?
Ocena nerwowo-naczyniowa obejmuje kilka elementów. Badający porównuje kolor i temperaturę obu kończyn, powrót kapilarny po uciśnięciu paznokcia, obecność tętna w typowych miejscach oraz czucie w obszarach zaopatrywanych przez poszczególne nerwy. Prosi także o wykonanie określonych ruchów palców, stopy lub dłoni.
Każdy z tych elementów odpowiada na nieco inne pytanie. Wyczuwalne tętno jest informacją uspokajającą, ale nie wyklucza wszystkich istotnych zaburzeń krążenia. Podobnie prawidłowy kolor skóry nie wyklucza uszkodzenia konkretnego nerwu. Liczy się pełny obraz i porównanie z drugą stroną.
Dlaczego badanie wykonuje się więcej niż raz?
Stan kończyny może zmienić się po nastawieniu złamania lub zwichnięcia, założeniu gipsu, nasileniu obrzęku albo przemieszczeniu odłamów. Dlatego wynik powinien być zapisany przed interwencją i ponownie po niej. Taki zapis pozwala ustalić, czy zaburzenia były obecne od początku, czy pojawiły się później.
To także powód, dla którego po założeniu unieruchomienia pacjent otrzymuje zalecenie obserwowania palców. Narastający obrzęk w pierwszych dobach może sprawić, że początkowo dobrze dopasowany opatrunek zacznie uciskać.
Co może oznaczać nieprawidłowy wynik?
- zimna, blada lub sina kończyna może wskazywać na zaburzenie dopływu krwi,
- wydłużony powrót kapilarny wymaga interpretacji razem z temperaturą i tętnem,
- nowe drętwienie może wynikać z ucisku lub uszkodzenia nerwu,
- niemożność wykonania określonego ruchu może być skutkiem bólu, uszkodzenia ścięgna, mięśnia albo nerwu,
- ból nieproporcjonalny do urazu, nasilający się przy biernym poruszaniu palcami, może być jednym z sygnałów ciasnoty przedziałów powięziowych.
Dlaczego samo zdjęcie RTG nie wystarcza?
RTG dobrze pokazuje położenie kości, lecz nie ocenia bezpośrednio funkcji nerwu ani przepływu krwi. Prawidłowe ustawienie odłamów nie daje więc automatycznie pewności, że wszystkie tkanki miękkie są bezpieczne. Z drugiej strony nie każde drętwienie oznacza przerwanie nerwu — może być przejściowym skutkiem obrzęku lub ucisku. O znaczeniu objawu decydują jego zakres, dynamika i pełne badanie.
Jakie objawy po urazie lub założeniu gipsu wymagają szybkiej reakcji?
- narastające drętwienie albo osłabienie ruchu palców,
- palce wyraźnie chłodniejsze, blade lub sine,
- bardzo silny, narastający ból mimo uniesienia kończyny i zaleconych leków,
- uczucie gwałtownie zwiększającego się rozpierania pod gipsem,
- duży obrzęk utrudniający poruszanie palcami.
W takiej sytuacji nie należy samodzielnie przecinać ani przerabiać unieruchomienia. Potrzebna jest pilna ponowna ocena. Samodzielne sprawdzenie tętna również nie zastępuje badania — nie każdy potrafi je wiarygodnie znaleźć, a jego obecność nie wyklucza wszystkich powikłań.
Znaczenie informacji o kierunku siły i ustawieniu kończyny opisuje również wpis „Mechanizm urazu — dlaczego ma znaczenie?”.
Źródła
- National Institute for Health and Care Excellence. Fractures (complex): assessment and management. NICE guideline NG37.
- National Institute for Health and Care Excellence. Fractures (non-complex): assessment and management. NICE guideline NG38.
Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.