Umów wizytę

Tomasz Poboży

Kategoria: Biodro

Ból biodra może być odczuwany w pachwinie, po bocznej stronie uda albo w pośladku i nie zawsze pochodzi z samego stawu. Materiały pomagają odróżnić typowe źródła dolegliwości, zrozumieć rolę RTG, USG i rezonansu oraz przygotować się do rozmowy o leczeniu zachowawczym lub endoprotezoplastyce.

  • Biodra u dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym — dlaczego kontrolne RTG wykonuje się, zanim pojawi się ból?

    Najważniejsze: u dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD) przemieszczenie głowy kości udowej może rozwijać się stopniowo, zanim pojawi się ból. Dlatego stan bioder ocenia się planowo: w badaniu klinicznym oraz na prawidłowo wykonanym zdjęciu RTG miednicy. Częstotliwość kontroli zależy od wieku, poziomu GMFCS i dotychczasowych pomiarów — nie istnieje jeden kalendarz właściwy dla każdego dziecka.

    Co oznacza „nadzór bioder” u dziecka z MPD?

    Nadzór bioder to zaplanowany program kolejnych ocen, którego celem jest wykrycie bocznego przemieszczania się głowy kości udowej, zanim dojdzie do zaawansowanego podwichnięcia lub zwichnięcia. Nie jest to pojedyncze badanie i nie należy go utożsamiać wyłącznie z wizytą u ortopedy.

    Program łączy wywiad, badanie zakresu ruchu i bólu, ocenę funkcjonalną oraz porównywalne zdjęcia RTG. Wczesne wykrycie zmiany daje czas na skierowanie dziecka do zespołu doświadczonego w neuroortopedii i spokojne zaplanowanie dalszego postępowania.

    Czy kontrola jest potrzebna, jeśli biodro nie boli?

    Tak. Brak bólu nie wyklucza narastającego przemieszczenia. We wczesnym okresie dziecko i opiekun mogą nie zauważyć żadnej zmiany, a samo badanie ruchomości biodra może nie wystarczyć do wykrycia problemu. Ból pozostaje ważnym objawem, ale program nadzoru nie powinien zaczynać się dopiero wtedy, gdy się pojawi.

    Opiekun powinien zgłosić także trudniejszą pielęgnację i ubieranie, zmniejszenie odwodzenia bioder, pogorszenie siedzenia lub chodu, narastające ustawienie miednicy skośne albo nową asymetrię tułowia. Objawy te nie rozpoznają samodzielnie przemieszczenia biodra, lecz wymagają oceny.

    Kiedy rozpocząć kontrole?

    Ścieżka AACPDM zaleca rozpoczęcie nadzoru po rozpoznaniu lub klinicznym podejrzeniu MPD, najlepiej nie później niż około drugiego roku życia. Dokładny moment i dalszy harmonogram ustala zespół prowadzący, ponieważ ryzyko nie jest takie samo u wszystkich dzieci.

    Dlaczego poziom GMFCS ma znaczenie?

    GMFCS to pięciostopniowa klasyfikacja funkcji motoryki dużej. Opisuje, w jaki sposób dziecko porusza się i jakiego wsparcia potrzebuje w codziennym życiu. Nie jest oceną inteligencji ani „stopniem choroby”.

    Im wyższy poziom GMFCS, tym zwykle większe ryzyko przemieszczenia biodra i tym częściej potrzebne są kontrole. Harmonogram uwzględnia jednak również wiek, typ chodu, wynik poprzedniego zdjęcia oraz tempo zmiany. Dziecko chodzące samodzielnie także może wymagać oceny — tylko zazwyczaj według rzadszego schematu.

    Jakie RTG wykonuje się w nadzorze bioder?

    Podstawą jest zdjęcie miednicy w projekcji przednio-tylnej, wykonywane na leżąco i w standaryzowanym ułożeniu. Ustawienie miednicy i ud wpływa na wynik pomiaru, dlatego kolejne zdjęcia powinny być możliwie porównywalne. Zdjęcie wykonane w przypadkowej pozycji może zawyżyć lub zaniżyć ocenę przemieszczenia.

    Badanie kliniczne i RTG uzupełniają się. Samo zdjęcie bez znajomości dziecka nie zastępuje badania, ale samo badanie ruchomości nie pozwala wiarygodnie wykluczyć wczesnego przemieszczenia.

    Jak ortopeda interpretuje procent migracji?

    Procent migracji (MP, migration percentage) określa, jaka część głowy kości udowej znajduje się bocznie poza panewką na zdjęciu RTG. Ważna jest zarówno wartość pomiaru, jak i jej zmiana w czasie. Pojedyncza liczba nie powinna być interpretowana bez poprzednich zdjęć, jakości ułożenia, wieku i obrazu klinicznego.

    W ścieżce AACPDM wartość MP powyżej 30% jest wskazaniem do skierowania dziecka do ortopedy dziecięcego doświadczonego w leczeniu bioder w MPD. To próg konsultacji, a nie automatyczna kwalifikacja do operacji. Do wcześniejszego skierowania skłania również ból lub odwodzenie biodra mniejsze niż 30 stopni.

    Jak często powtarza się zdjęcia?

    Nie ma bezpiecznego uniwersalnego zalecenia „RTG raz w roku dla każdego”. Odstępy dobiera się do wieku, GMFCS, typu chodu oraz wartości i tempa zmian MP. Przy stabilnych biodrach i małym ryzyku kontrole mogą być rzadsze. Rosnący MP, ograniczenie odwodzenia, ból, skośne ustawienie miednicy lub narastająca skolioza mogą wymagać skrócenia odstępu i konsultacji.

    Takie podejście ogranicza niepotrzebne badania, a jednocześnie zmniejsza ryzyko przeoczenia istotnej progresji. Właściwe ułożenie podczas pierwszego wykonania jest ważne także dlatego, że zmniejsza prawdopodobieństwo powtarzania zdjęcia z przyczyn technicznych.

    Czy fizjoterapia lub leczenie napięcia mięśniowego wystarczą?

    Fizjoterapia, właściwe pozycjonowanie, sprzęt wspomagający i leczenie nadmiernego napięcia mięśniowego mogą służyć konkretnym celom funkcjonalnym, pielęgnacyjnym i przeciwbólowym. Nie zastępują jednak radiologicznego nadzoru bioder. Żadna pojedyncza metoda zachowawcza nie daje gwarancji zatrzymania narastającego przemieszczenia.

    Co dzieje się, gdy przemieszczenie narasta?

    Najpierw trzeba potwierdzić trend na prawidłowo wykonanych zdjęciach i ocenić dziecko całościowo: funkcję, ból, zakres ruchu, ustawienie miednicy i kręgosłupa oraz cele rodziny. Sam wynik MP nie wybiera zabiegu.

    W zależności od wieku, stopnia przemieszczenia, kształtu stawu i potencjału wzrostowego można rozważać dalszą obserwację, leczenie tkanek miękkich albo rekonstrukcję kości udowej i/lub panewki. Dowody dotyczące optymalnego momentu i rodzaju leczenia są słabsze niż dowody wspierające sam program nadzoru, dlatego decyzja powinna być indywidualna i podjęta wspólnie z doświadczonym zespołem.

    Co warto zabrać na konsultację?

    • poprzednie zdjęcia RTG w formie obrazów, nie tylko opisy;
    • informację o poziomie GMFCS, jeśli został określony;
    • notatkę o bólu, śnie, siedzeniu, chodzeniu i trudnościach pielęgnacyjnych;
    • listę stosowanego sprzętu, ortez, leków i wcześniejszych zabiegów;
    • pytanie o aktualny MP każdego biodra oraz zmianę od poprzedniego badania;
    • ustalony termin następnej kontroli i kryteria wcześniejszego zgłoszenia.

    Podsumowanie

    Nadzór bioder u dziecka z MPD ma wyprzedzać objawy. Najważniejsze są regularność, prawidłowa technika RTG, porównywanie procentu migracji w czasie i dopasowanie częstotliwości do ryzyka. Wartość MP powyżej 30%, ból albo wyraźne ograniczenie odwodzenia oznaczają potrzebę konsultacji specjalistycznej — nie przesądzają same w sobie o operacji.

    Źródła

    Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania dziecka ani indywidualnego planu ustalonego przez zespół prowadzący.

    Autor treści

    dr n. med. Tomasz Poboży - ortopeda
    specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu
    Poznaj autora i jego doświadczenie

    Ostatnia aktualizacja: 18 września 2026 r.

  • Złamanie szyjki kości udowej u osoby starszej — zespolenie czy endoproteza?

    Złamanie szyjki kości udowej u osoby starszej zwykle wymaga pilnej operacji, ale nie każda osoba otrzymuje ten sam zabieg. O wyborze między zespoleniem, endoprotezą częściową i całkowitą decydują przede wszystkim przemieszczenie złamania, stan stawu przed urazem, samodzielność i aktywność pacjenta, choroby współistniejące oraz ryzyko powikłań. Sam wiek metrykalny nie rozstrzyga tej decyzji.

    Najpierw ortopeda ustala rodzaj złamania

    „Złamanie biodra” nie jest jednym rozpoznaniem. Złamanie szyjki kości udowej leży wewnątrz torebki stawu i różni się od złamania krętarzowego, które zwykle leczy się innym rodzajem zespolenia. Na RTG ocenia się miejsce złamania i stopień przemieszczenia. Gdy objawy są typowe, a pierwsze zdjęcie nie pokazuje złamania, potrzebne może być dodatkowe obrazowanie, najczęściej rezonans lub tomografia.

    Po upadku pilnej oceny wymaga ból pachwiny lub biodra, niemożność wstania albo obciążenia nogi, jej skrócenie lub ustawienie stopy na zewnątrz. Osoby starsze czasem mają mniej charakterystyczne objawy i nadal potrafią wykonać kilka kroków — nie wyklucza to złamania.

    Kiedy możliwe jest zespolenie?

    Zespolenie śrubami lub innym implantem zachowuje własną głowę kości udowej. Często rozważa się je przy złamaniu nieprzemieszczonym oraz u młodszych pacjentów, u których zachowanie naturalnego stawu ma szczególne znaczenie. Przy złamaniu przemieszczonym u osoby starszej zespolenie wiąże się z większym ryzykiem braku zrostu, martwicy głowy kości udowej i kolejnej operacji. Dlatego wytyczne AAOS zalecają w tej grupie endoprotezoplastykę zamiast zespolenia.

    Nie oznacza to, że każde nieprzemieszczone złamanie automatycznie trzeba zespolić. Stan ogólny, wcześniejsza sprawność, jakość kości, kształt złamania oraz możliwość bezpiecznej operacji mogą zmienić plan.

    Endoproteza częściowa czy całkowita?

    Endoproteza częściowa zastępuje głowę i szyjkę kości udowej, pozostawiając naturalną panewkę. Endoproteza całkowita zastępuje także powierzchnię panewki. Oba zabiegi pozwalają uniknąć problemu niezrostu szyjki, ale różnią się zakresem operacji i profilem ryzyka.

    • Endoprotezę częściową częściej wybiera się u osób mniej aktywnych, z ograniczoną samodzielnością, zaburzeniami poznawczymi albo większym obciążeniem chorobami, gdy ważna jest prostsza i zwykle krótsza operacja.
    • Endoprotezę całkowitą można rozważyć u starannie wybranej osoby, która przed złamaniem chodziła samodzielnie, była aktywna, ma dobrą przewidywaną sprawność i objawową chorobę panewki lub oczekuje się od niej większych obciążeń funkcjonalnych.

    Duże badanie HEALTH wykazało po endoprotezie całkowitej jedynie niewielką korzyść funkcjonalną przy większym ryzyku zwichnięcia lub niestabilności, bez istotnej różnicy w liczbie wtórnych operacji w ciągu dwóch lat. Dlatego „bardziej rozległa” operacja nie jest automatycznie lepsza dla każdego pacjenta.

    Co zmienia panewka o podwójnej mobilności?

    Panewka o podwójnej mobilności jest jednym z rozwiązań stosowanych w endoprotezie całkowitej w celu zwiększenia stabilności. W badaniu DUALITY z 2026 r. u 1600 osób w wieku co najmniej 65 lat ze złamaniem przemieszczonym zwichnięcie w ciągu roku wystąpiło u 1,3% pacjentów z podwójną mobilnością i u 4,2% ze standardową panewką.

    Ten wynik odpowiada na pytanie, jaką panewkę zastosować jeżeli wybrano endoprotezę całkowitą. Nie dowodzi, że każdej osobie po złamaniu należy wykonać endoprotezę całkowitą zamiast częściowej. Nadal trzeba uwzględnić ogólny bilans korzyści i ryzyka oraz doświadczenie zespołu.

    Analizę tego badania dla lekarzy można przeczytać w materiale Podwójna mobilność w THA po złamaniu szyjki kości udowej.

    Czy trzpień powinien być cementowany?

    Wytyczne AAOS silnie rekomendują trzpień cementowany u osób poddawanych endoprotezoplastyce z powodu złamania szyjki kości udowej. Cement zapewnia natychmiastową stabilność implantu, co ma szczególne znaczenie w słabszej, osteoporotycznej kości. W randomizowanym badaniu WHiTE-5 cementowana endoproteza częściowa wiązała się z nieco lepszą jakością życia po czterech miesiącach i mniejszym ryzykiem złamania okołoprotezowego niż nowoczesny trzpień bezcementowy. Duże badanie rejestrowe również wykazało mniej rewizji aseptycznych po mocowaniu cementowanym.

    Nie oznacza to jednak, że cement jest zawsze bezpieczniejszy dla każdego pacjenta. Podczas przygotowania kanału kości udowej, cementowania i wprowadzania implantu mogą wystąpić zaburzenia utlenowania i krążenia, określane jako zespół implantacji cementu kostnego. Ryzyko ciężkiej reakcji jest większe m.in. przy zaawansowanym wieku i istotnych chorobach serca lub płuc. Dlatego decyzja powinna być wspólna dla operatora i anestezjologa, a zespół musi wcześniej rozpoznać ryzyko, właściwie przygotować pacjenta i monitorować go podczas cementowania. Ostateczny wybór uwzględnia budowę kości udowej, jakość kości, stan ogólny, typ dostępnego implantu i doświadczenie zespołu.

    Jak szybko wykonuje się operację?

    Operacja powinna odbyć się możliwie szybko po rozpoznaniu i krótkim przygotowaniu medycznym. AAOS wskazuje, że leczenie w ciągu 24–48 godzin od przyjęcia może wiązać się z lepszymi wynikami. Czasem krótkie odroczenie jest potrzebne, aby wyrównać stan krążenia, oddychania, gospodarkę płynową lub bezpiecznie postąpić z lekami przeciwkrzepliwymi. Nie powinno ono jednak wynikać z rutynowego „czekania na lepszy termin”.

    Co dzieje się po operacji?

    • wczesne uruchamianie i pionizacja, gdy stan pacjenta na to pozwala;
    • obciążanie kończyny zgodnie ze stabilnością zespolenia lub implantu i zaleceniem operatora;
    • profilaktyka zakrzepicy i leczenie bólu;
    • zapobieganie majaczeniu, odleżynom, niedożywieniu i zakażeniom;
    • rehabilitacja nastawiona na bezpieczne wstawanie, chodzenie i odzyskanie codziennej samodzielności;
    • ocena przyczyny upadku, osteoporozy i ryzyka kolejnego złamania.

    Nie ma jednego kalendarza powrotu do chodzenia dla wszystkich. Inaczej przebiega rehabilitacja po stabilnym zespoleniu, inaczej po endoprotezie, a dodatkowo znaczenie mają wcześniejsza sprawność, choroby neurologiczne i krążeniowe, stan poznawczy oraz wsparcie w domu.

    O co warto zapytać przed operacją?

    • Jaki dokładnie typ złamania pokazuje RTG i czy jest ono przemieszczone?
    • Dlaczego w tej sytuacji proponowane jest zespolenie, endoproteza częściowa albo całkowita?
    • Jak wcześniejsza sprawność i choroby pacjenta wpływają na wybór zabiegu?
    • Czy planowany jest trzpień cementowany i dlaczego?
    • Jeśli rozważana jest endoproteza całkowita, czy podwójna mobilność ma w tym przypadku uzasadnienie?
    • Kiedy można rozpocząć obciążanie nogi i jaka pomoc będzie potrzebna po wypisie?
    • Jak zostanie ocenione i leczone ryzyko osteoporozy oraz kolejnego upadku?

    Kiedy po wypisie potrzebna jest pilna pomoc?

    Pilnej oceny wymagają: nagła duszność lub ból w klatce piersiowej, omdlenie, szybko narastający ból albo obrzęk łydki, gorączka z zaczerwienieniem lub wyciekiem z rany, nagłe skrócenie albo nienaturalne ustawienie nogi, utrata możliwości chodzenia po nowym urazie, splątanie oraz nagłe osłabienie kończyny. Nie należy wtedy czekać na planową kontrolę.

    Piśmiennictwo

    1. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of Hip Fractures in Older Adults — Clinical Practice Guideline. 2021.
    2. HEALTH Investigators. Total Hip Arthroplasty or Hemiarthroplasty for Hip Fracture. N Engl J Med. 2019;381:2199–2208.
    3. Wolf O i wsp. Dual mobility versus standard cups in total hip replacement for displaced femoral neck fractures (Duality). Lancet. 2026.
    4. Fernandez MA i wsp.; WHiTE-5 Investigators. Cemented or Uncemented Hemiarthroplasty for Intracapsular Hip Fracture. N Engl J Med. 2022;386:521–530.
    5. Okike K i wsp. Association Between Uncemented vs Cemented Hemiarthroplasty and Revision Surgery Among Patients With Hip Fracture. JAMA. 2020;323:1077–1084.
    6. Association of Anaesthetists, British Orthopaedic Association i British Geriatrics Society. Safety guideline: reducing the risk from cemented hemiarthroplasty for hip fracture. Anaesthesia. 2015;70:623–626.
    7. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Hip Fractures. Materiał pacjencki, dostęp 18 września 2026 r.

    Materiał edukacyjny. Nie zastępuje badania ani indywidualnej kwalifikacji do operacji. Ostatnia aktualizacja: 18 września 2026 r.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Operacja stawu krzyżowo-biodrowego — co pokazują 2 lata obserwacji?

    W randomizowanym badaniu z operacją pozorowaną minimalnie inwazyjne zespolenie stawu krzyżowo-biodrowego nie wykazało po 6 miesiącach przewagi w zmniejszaniu bólu. Dwuletnia obserwacja pokazuje poprawę po operacji, lecz z powodu przejścia większości uczestników z grupy pozorowanej do leczenia operacyjnego nie pozwala rozstrzygnąć, jaka część efektu wynikała z samego zabiegu.

    Co badano?

    Do podwójnie zaślepionego badania SIFSO włączono 63 dorosłe osoby z bólem przypisywanym stawowi krzyżowo-biodrowemu. Uczestników losowo przydzielono do minimalnie inwazyjnego zespolenia stawu albo operacji pozorowanej. Po 6 miesiącach średnia redukcja bólu wyniosła 2,6 punktu po zespoleniu i 1,7 punktu po procedurze pozorowanej; różnica między grupami nie była statystycznie istotna.

    Co wydarzyło się później?

    Po ujawnieniu przydziału 26 z 31 osób z grupy operacji pozorowanej zdecydowało się na zespolenie stawu. Po 2 latach spadek natężenia bólu względem początku badania wynosił średnio 3,1 punktu w grupie operowanej od początku, 3,5 punktu u osób operowanych po ujawnieniu przydziału i 1,6 punktu u pięciu osób, które pozostały bez zespolenia.

    Najważniejsze ograniczenie

    Dane dwuletnie nie są już wiarygodnym porównaniem operacji z procedurą pozorowaną: niemal cała grupa kontrolna przeszła później zabieg, uczestnicy znali swój przydział, a bez operacji pozostało tylko pięć osób. Wyniki nie dowodzą więc przewagi zespolenia nad efektem placebo, naturalnym przebiegiem dolegliwości lub innymi elementami opieki. Nie są też podstawą do automatycznego kwalifikowania do zabiegu wyłącznie na podstawie miejsca bólu.

    Co pacjent i ortopeda powinni uwzględnić w decyzji?

    Ból w okolicy stawu krzyżowo-biodrowego może mieć kilka źródeł, a rozpoznanie wymaga połączenia wywiadu, badania i właściwie dobranych badań dodatkowych. Ta publikacja nie rozstrzyga, kto odniesie trwałą korzyść z zespolenia. Decyzja o leczeniu powinna uwzględniać rzeczywiste źródło objawów, dotychczasowe leczenie, oczekiwania i ryzyko zabiegu.

    Zobacz także: kręgosłup i ból pleców oraz nowinki dla pacjentów.

    Źródło

    Omówienie przygotowano na podstawie publicznie dostępnego abstraktu i rekordu bibliograficznego; pełny tekst wydawcy nie był dostępny do analizy. W sprawdzonym rekordzie nie znaleziono informacji o korekcie ani wycofaniu publikacji.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Artroskopia biodra po 40. roku życia — co pokazuje nowy przegląd?

    Nowy przegląd wskazuje, że odpowiednio dobrani pacjenci po 40. roku życia mogą odczuwać utrzymującą się poprawę po artroskopii biodra z powodu konfliktu udowo-panewkowego. Nie oznacza to jednak, że wiek przestaje mieć znaczenie ani że operacja jest lepsza od leczenia zachowawczego u każdej osoby.

    Co zbadano?

    Autorzy przeglądu opublikowanego 14 września 2026 r. zebrali dziewięć badań obejmujących 451 pacjentów i 467 bioder. Obserwacja trwała od 60 do 167 miesięcy, czyli od pięciu do prawie czternastu lat. Analizowano osoby w wieku co najmniej 40 lat leczone artroskopowo z powodu zespołu konfliktu udowo-panewkowego.

    Najważniejszy wynik

    W poszczególnych badaniach wyniki dotyczące bólu i funkcji poprawiały się i często utrzymywały w dłuższej obserwacji. Gdy dostępne były porównania z młodszymi grupami, różnice związane z wiekiem nie były spójne. U części osób potrzebna była jednak później całkowita endoprotezoplastyka biodra — odsetek takiej konwersji w badaniach wynosił od 2,9% do 13,2%.

    Co pacjent i ortopeda powinni uwzględnić w decyzji?

    Sam wiek powyżej 40 lat nie powinien być jedynym argumentem za ani przeciw artroskopii. Znaczenie mają rzeczywiste objawy, badanie kliniczne, stan chrząstki i obrąbka oraz to, czy problem odpowiada obrazowi konfliktu udowo-panewkowego. Więcej o tym, jak łączy się te informacje, opisuje poradnik Konflikt udowo-panewkowy i uszkodzenie obrąbka biodra.

    Przegląd nie porównywał w sposób randomizowany artroskopii z dobrze prowadzoną rehabilitacją. Nie pozwala więc stwierdzić, że operacja jest najlepszym pierwszym wyborem. Pokazuje raczej, że u starannie kwalifikowanych osób po 40. roku życia poprawa po zabiegu może być trwała, ale ryzyko późniejszej endoprotezoplastyki nie jest zerowe.

    Ważne ograniczenia

    To przegląd badań o zróżnicowanej jakości, a autorzy określili poziom dowodów jako IV. Wyniki pochodziły z różnych grup i procedur, dlatego podane zakresy nie są prognozą dla konkretnej osoby. Artykuł przygotowano na podstawie publicznego abstraktu i metadanych; pełnego tekstu nie analizowano. W PubMed nie odnotowano korekty ani wycofania tej publikacji podczas weryfikacji.

    Źródło

    Lehman AC, Lee S, Berzolla E, Lezak BA, Youm T. Hip Arthroscopy for Femoroacetabular Impingement Syndrome in Patients Aged ≥40 Years Produces Durable Functional Improvement With Moderate Survivorship Compared With Younger Cohorts: A Systematic Review. Arthroscopy. Opublikowano online 14 września 2026 r. PubMed PMID 42734296.

    English version

    Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej kwalifikacji do leczenia.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Ból głęboko w pośladku — czy to zespół głębokiego pośladka?

    Zespół głębokiego pośladka może być przyczyną bólu pośladka promieniującego do tylnej części uda, zwłaszcza gdy dolegliwości nasilają się podczas siedzenia. Oznacza podrażnienie lub ucisk nerwu kulszowego poza kręgosłupem, w głębokich tkankach pośladka. Nie każdy taki ból jest jednak „zespołem mięśnia gruszkowatego”, a rozpoznanie wymaga wykluczenia częstszych przyczyn ze strony kręgosłupa, biodra i miednicy.

    Co to jest zespół głębokiego pośladka?

    Nerw kulszowy przechodzi z miednicy do kończyny dolnej przez przestrzeń położoną głęboko pod mięśniami pośladkowymi. Może być tam drażniony przez pasma włókniste, nieprawidłowe napięcie lub budowę mięśni, bliznę po urazie albo operacji, zmianę zajmującą miejsce czy konflikt między strukturami kostnymi i miękkimi.

    „Zespół mięśnia gruszkowatego” jest tylko jedną z możliwych sytuacji. Szersze określenie — zespół głębokiego pośladka — nie zakłada z góry, która struktura odpowiada za ucisk. Dzięki temu diagnostyka nie kończy się na jednym mięśniu i jednym teście.

    Jakie objawy są typowe?

    • głęboki, zwykle jednostronny ból pośladka;
    • promieniowanie do tylnej części uda, czasem niżej;
    • nasilenie podczas dłuższego siedzenia, zwłaszcza na twardym podłożu;
    • ból przy określonych ruchach biodra, biegu lub wchodzeniu pod górę;
    • tkliwość głęboko w pośladku;
    • czasem mrowienie lub zaburzenia czucia w przebiegu nerwu kulszowego.

    W przeglądzie systematycznym obejmującym 14 badań i 853 pacjentów często powtarzały się ból tylnej okolicy biodra, objawy przypominające rwę i trudność w siedzeniu przez około 30 minut. Żaden z tych objawów sam nie potwierdza rozpoznania.

    Czy to rwa kulszowa z kręgosłupa?

    Objawy mogą być podobne, dlatego najpierw trzeba ustalić, czy nerw nie jest drażniony przez dysk, zwężenie kanału kręgowego lub inną zmianę w odcinku lędźwiowym. Dolegliwości z kręgosłupa częściej łączą się z bólem lędźwi, kaszlem lub kichaniem nasilającym promieniowanie, zmianami odruchów albo osłabieniem określonych grup mięśni. Nie jest to jednak reguła absolutna.

    Podobny obraz mogą dawać także choroby samego biodra, stawu krzyżowo-biodrowego, przyczepu ścięgien mięśni kulszowo-goleniowych, konflikt kulszowo-udowy oraz problemy w obrębie miednicy. Dlatego ważniejszy od pojedynczego testu jest cały wzorzec objawów i badania.

    Więcej: ból biodra — przyczyny i diagnostyka →

    Jak ortopeda prowadzi diagnostykę?

    Wywiad i badanie kliniczne

    Lekarz ocenia lokalizację bólu, jego związek z siedzeniem i ruchem, zakres ruchu biodra, siłę, czucie i odruchy. Wykonuje też testy napinające lub aktywujące głębokie rotatory biodra oraz bada kręgosłup i inne możliwe źródła dolegliwości. Dodatni test prowokacyjny zwiększa podejrzenie, ale nie powinien sam decydować o rozpoznaniu.

    RTG, rezonans i USG

    RTG może pomóc ocenić kości biodra i miednicy. Rezonans kręgosłupa bywa potrzebny do poszukiwania dyskopatii lub zwężenia, a MRI miednicy może ujawnić zmianę uciskającą nerw, obrzęk, bliznę albo konflikt w głębokiej przestrzeni pośladkowej. Prawidłowy wynik nie zawsze wyklucza problem czynnościowy lub okresowe drażnienie nerwu.

    USG może pokazać powierzchowne odcinki nerwu kulszowego, wybrane mięśnie i zmiany płynowe oraz pozwala porównać strony. Jego szczególną zaletą jest możliwość obserwacji w ruchu i precyzyjnego prowadzenia iniekcji diagnostycznej. Głębokość położenia struktur i budowa pacjenta ograniczają jednak ocenę; prawidłowe USG nie zamyka diagnostyki.

    EMG i iniekcja diagnostyczna

    Badania przewodnictwa nerwowego i elektromiografia mogą pomóc w różnicowaniu z uszkodzeniem korzenia nerwowego lub bardziej zaawansowaną neuropatią, ale prawidłowy wynik nie wyklucza miejscowego, zależnego od pozycji drażnienia. Czasowe zmniejszenie bólu po celowanej iniekcji pod kontrolą obrazu może wspierać hipotezę diagnostyczną, lecz nie zastępuje pełnej oceny.

    Jak leczy się zespół głębokiego pośladka?

    Najczęściej zaczyna się od leczenia nieoperacyjnego: ograniczenia pozycji wywołujących objawy, stopniowego dostosowania obciążeń, fizjoterapii ukierunkowanej na biodro, miednicę i kręgosłup oraz bezpiecznych ćwiczeń ślizgowych nerwu. Leki przeciwbólowe lub przeciwzapalne dobiera się do stanu zdrowia i przeciwwskazań.

    Iniekcja pod kontrolą USG lub innej metody obrazowej może być rozważana, gdy istnieje konkretne podejrzenie anatomiczne i ma odpowiadać na określone pytanie. Nie powinna być wykonywana „w ciemno” ani powtarzana bez oceny efektu i ponownego sprawdzenia rozpoznania.

    Więcej: iniekcja pod kontrolą USG — kiedy ma sens? →

    Operacja jest potrzebna rzadko. Rozważa się ją przede wszystkim przy dobrze udokumentowanym ucisku przez zmianę zajmującą miejsce lub u pacjentów z utrwalonymi objawami, u których właściwie prowadzone leczenie zachowawcze nie pomogło. Przegląd 13 badań obejmujących 508 pacjentów ocenił jakość całej bazy dowodowej jako niską i nie wykazał, aby jedna metoda zachowawcza była wyraźnie lepsza od innych.

    Kiedy potrzebna jest pilna ocena?

    Pilnego kontaktu medycznego wymaga szybko narastające osłabienie nogi lub opadanie stopy, drętwienie okolicy krocza, zaburzenia oddawania moczu albo stolca, silny ból po urazie z niemożnością obciążenia kończyny, gorączka z nasilającym się bólem lub nagłe zaburzenie krążenia w nodze. Takich objawów nie należy tłumaczyć samym „mięśniem gruszkowatym”.

    Najważniejszy wniosek

    Zespół głębokiego pośladka jest możliwą, ale nie najczęstszą przyczyną bólu pośladka i objawów przypominających rwę. Rozpoznanie powinno wynikać ze zgodności wywiadu, badania i odpowiednio dobranych badań dodatkowych. Leczenie zwykle rozpoczyna się zachowawczo, a prawidłowy obraz w jednym badaniu nie wystarcza ani do potwierdzenia, ani do wykluczenia problemu.

    Źródła

    1. Kizaki K, Uchida S, Shanmugaraj A i wsp. Deep gluteal syndrome is defined as a non-discogenic sciatic nerve disorder with entrapment in the deep gluteal space: a systematic review. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2020;28:3354–3364. DOI: 10.1007/s00167-020-05966-x. PubMed.
    2. Hopayian K, Mirzaei M, Shamsi MB, Arab-Zozani M. A systematic review of conservative and surgical treatments for deep gluteal syndrome. J Bodyw Mov Ther. 2023;36:244–250. DOI: 10.1016/j.jbmt.2022.12.003. PubMed.
    3. Park JW, Lee YK, Lee YJ i wsp. Deep gluteal syndrome as a cause of posterior hip pain and sciatica-like pain. Bone Joint J. 2020;102-B:556–567. DOI: 10.1302/0301-620X.102B5.BJJ-2019-1212.R1. PubMed.

    English version →

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Kiedy odstawić kule po endoprotezie biodra lub kolana?

    English version

    Po niepowikłanej endoprotezoplastyce biodra lub kolana o odstawieniu kul nie powinna decydować wyłącznie liczba dni od operacji. Najważniejsze jest to, czy można chodzić bezpiecznie, bez wyraźnego utykania lub uciekania operowanej nogi, z odpowiednią równowagą i kontrolą mięśni. U wielu pacjentów obciążanie kończyny rozpoczyna się bardzo wcześnie, często według tolerancji, ale tempo przechodzenia z dwóch kul do jednej i następnie do chodu bez podparcia powinno uwzględniać przebieg operacji oraz indywidualne zalecenia.

    Czy po endoprotezie można od razu obciążać operowaną nogę?

    Po typowej, stabilnej pierwotnej endoprotezoplastyce biodra lub kolana współczesne programy leczenia preferują wczesną pionizację i uruchamianie. Konsensus ERAS dotyczący endoprotezoplastyki biodra i kolana zaleca możliwie wczesną mobilizację, a aktualne wytyczne fizjoterapii po endoprotezie kolana kładą nacisk na wczesne odzyskiwanie chodu, równowagi i prawidłowych wzorców ruchowych.

    W przypadku bezcementowej endoprotezy biodra metaanaliza 17 badań nie wykazała, aby natychmiastowe obciążanie bez dodatkowego ograniczania zwiększało ryzyko nadmiernego przemieszczania się trzpienia, braku jego integracji z kością lub rewizji w porównaniu z częściowym obciążaniem. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent po każdej operacji może obciążać nogę bez ograniczeń.

    Kiedy zalecenia mogą być inne?

    Ograniczenie obciążania może być potrzebne m.in. po operacji rewizyjnej, złamaniu śródoperacyjnym lub okołoprotezowym, zastosowaniu przeszczepu kostnego, osteotomii, naprawie dodatkowych struktur miękkotkankowych albo w sytuacji, gdy stabilność rekonstrukcji wymaga ochrony. Dlatego wypisowe zalecenie operatora ma pierwszeństwo przed ogólnym schematem rehabilitacji.

    Jak zwykle wygląda przechodzenie z dwóch kul do jednej?

    Typowa kolejność to chodzik lub dwie kule, następnie jedna kula albo laska, a na końcu chód bez pomocy. Nie ma jednak obowiązku przechodzenia przez każdy etap dokładnie w tym samym czasie.

    • Dwie kule lub chodzik są przydatne, gdy chód jest jeszcze niepewny, noga jest osłabiona, ból ogranicza obciążanie albo istnieje ryzyko utraty równowagi.
    • Jedna kula lub laska może być kolejnym etapem, jeśli pacjent potrafi bezpiecznie przenosić ciężar na operowaną kończynę i nie nasila przy tym wyraźnie utykania.
    • Bez podparcia warto chodzić dopiero wtedy, gdy rezygnacja z pomocy nie pogarsza jakości chodu.

    Jeśli używana jest jedna kula lub laska po operacji biodra albo kolana, najczęściej trzyma się ją po stronie przeciwnej do operowanej kończyny. Dzięki temu zmniejsza się wymaganie stawiane mięśniom stabilizującym miednicę i łatwiej utrzymać prawidłowy wzorzec chodu.

    Po czym poznać, że można spróbować odstawić kule?

    Bardziej użyteczne od sztywnej daty są kryteria funkcjonalne. Zmniejszenie podparcia ma sens, gdy:

    • można przejść po płaskim podłożu bez wyraźnego utykania;
    • nie pojawia się uczucie, że operowana noga „ucieka” lub nagle się ugina;
    • równowaga pozwala bezpiecznie zawrócić, zatrzymać się i wstać z krzesła;
    • ból i obrzęk pozostają pod kontrolą po zwiększeniu liczby kroków;
    • po operacji kolana mięsień czworogłowy pozwala stabilnie kontrolować staw podczas obciążania;
    • po operacji biodra miednica jest wystarczająco stabilna i chód bez kuli nie nasila wyraźnego przechylania tułowia;
    • operujący ortopeda nie zalecił czasowego ograniczenia obciążania.

    Czy lepiej chodzić dłużej z jedną kulą, czy szybciej ją odstawić?

    Jeżeli bez kuli pacjent zaczyna wyraźnie utykać, skraca krok, pochyla tułów albo boi się obciążyć operowaną nogę, rozsądniej jest jeszcze przez pewien czas korzystać z podparcia i pracować nad siłą oraz wzorcem chodu. Celem nie jest jak najszybsze „pozbycie się kul”, lecz odzyskanie bezpiecznego i możliwie symetrycznego chodu.

    Z drugiej strony nie ma korzyści z utrzymywania dwóch kul wyłącznie z przyzwyczajenia, jeśli nie ma ograniczeń obciążania, a pacjent porusza się stabilnie i potrafi przejść do mniejszego podparcia bez pogorszenia chodu. Aktualne wytyczne po endoprotezie kolana podkreślają znaczenie treningu funkcjonalnego, równowagi i reedukacji chodu, a nie samego upływu czasu od operacji.

    Co zrobić, jeśli po odstawieniu kuli ból lub obrzęk się nasilają?

    Niewielkie przejściowe zwiększenie zmęczenia mięśni po większej aktywności może się zdarzyć. Jeśli jednak po zmianie sposobu chodzenia wyraźnie narasta ból, obrzęk lub utykanie, warto zmniejszyć obciążenie i na krótko wrócić do poprzedniego poziomu podparcia. Nasilanie objawów dzień po dniu powinno skłonić do oceny przyczyny, zamiast do dalszego forsowania marszu.

    Kiedy nie czekać na planową kontrolę?

    Pilnej oceny wymagają zwłaszcza:

    • nagła duszność, ból w klatce piersiowej lub zasłabnięcie;
    • wyraźnie narastający, jednostronny obrzęk łydki z bólem lub tkliwością;
    • gorączka z nasilającym się zaczerwienieniem, uciepleniem lub wyciekiem z rany;
    • nagły silny ból po upadku albo skręceniu kończyny;
    • nowa deformacja, wyraźne skrócenie kończyny lub niemożność jej obciążenia mimo wcześniejszego postępu;
    • nagłe wyraźne pogorszenie sprawności zamiast stopniowej poprawy.

    Odstawienie kul to tylko jeden etap powrotu do sprawności

    Samodzielny chód nie oznacza jeszcze pełnego zakończenia rehabilitacji. Siła, równowaga i tolerancja dłuższego wysiłku poprawiają się dalej. Osobno warto oceniać gotowość do prowadzenia samochodu po endoprotezie, powrotu do pracy oraz powrotu do sportu. Jeśli po operacji narasta obrzęk nogi, pomocne jest również rozróżnienie typowego obrzęku pooperacyjnego od objawów wymagających pilnej oceny: obrzęk nogi po operacji — co jest normalne?

    Piśmiennictwo

    1. Bove AM, Carroll LA, Cone S, et al. Clinical practice guideline for physical therapist management of total knee arthroplasty: revision 2026. Physical Therapy. 2026;106(7). DOI: 10.1093/ptj/pzag058.
    2. Huang L, Han W, Qi W, et al. Early unrestricted vs. partial weight bearing after uncemented total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. Front Surg. 2023;10:1225649. DOI: 10.3389/fsurg.2023.1225649.
    3. Wainwright TW, Gill M, McDonald DA, et al. Consensus statement for perioperative care in total hip replacement and total knee replacement surgery: Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) Society recommendations. Acta Orthop. 2020;91(1):3–19. DOI: 10.1080/17453674.2019.1683790.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Sport po endoprotezie biodra lub kolana — co można i kiedy?

    English version

    Po niepowikłanej endoprotezoplastyce biodra lub kolana większość pacjentów może stopniowo wracać do aktywności o małym obciążeniu, takich jak spacery, jazda na rowerze czy pływanie po pełnym zagojeniu rany. Nie ma jednak jednej daty bezpiecznego powrotu do każdego sportu. Bieganie, skoki, sporty kontaktowe i dyscypliny z gwałtownymi zmianami kierunku wymagają znacznie ostrożniejszej kwalifikacji, bo większe obciążenia oznaczają również większe konsekwencje ewentualnego upadku lub urazu.

    Najważniejsze jest nie tylko to, ile tygodni minęło od operacji, lecz także gojenie, siła mięśni, równowaga, zakres ruchu, stabilność chodu, reakcja stawu na wysiłek oraz rodzaj endoprotezy i doświadczenie pacjenta w danej dyscyplinie.

    Czy po endoprotezie trzeba zrezygnować ze sportu?

    Nie. Celem endoprotezoplastyki jest poprawa funkcji i jakości życia, a regularna aktywność fizyczna jest ważnym elementem utrzymania sprawności. Współczesne dane pokazują, że duża część pacjentów wraca po operacji do rekreacyjnej aktywności, szczególnie do dyscyplin o małym obciążeniu stawu.

    W metaanalizie dotyczącej endoprotezoplastyki kolana, obejmującej 45 badań i 14 498 kolan, do aktywności fizycznej lub sportu wróciło łącznie około 85% pacjentów, a mediana czasu wynosiła 4,1 miesiąca. Autorzy podkreślili jednak, że pewność dowodów dla analizowanych wyników była bardzo niska. Te dane opisują populację — nie są gotowym terminem zezwolenia na sport dla konkretnej osoby.

    Podobny obraz widać po całkowitej endoprotezoplastyce biodra. W przeglądzie 57 badań zbiorczy odsetek powrotu do sportu wynosił około 85%, a średni czas około 16 tygodni. Powrót do aktywności o małej intensywności był znacznie częstszy niż do sportów o dużym obciążeniu.

    Które aktywności są najłatwiejsze do wznowienia?

    Najbardziej przewidywalny jest powrót do aktywności o małym obciążeniu i małym ryzyku upadku. Najczęściej należą do nich:

    • spacery i marsz,
    • rower stacjonarny, a później jazda na rowerze w bezpiecznych warunkach,
    • pływanie po pełnym zagojeniu rany,
    • ćwiczenia w wodzie,
    • golf,
    • spokojne ćwiczenia siłowe dobrane do etapu rekonwalescencji.

    To nie oznacza, że każdą z tych aktywności można rozpocząć od razu. Przykładowo wejście do basenu przed całkowitym zagojeniem rany zwiększa ryzyko problemów z raną, a jazda na rowerze w ruchu ulicznym wymaga znacznie większej równowagi i szybkości reakcji niż ćwiczenie na rowerze stacjonarnym.

    A bieganie, tenis, narty i sporty kontaktowe?

    Im większe są uderzenia, skoki, gwałtowne zwroty i ryzyko upadku, tym mniej można polegać na prostym zaleceniu „po tylu tygodniach wolno”. Sporty o dużej intensywności są po endoprotezoplastyce podejmowane znacznie rzadziej niż aktywności o małym obciążeniu.

    Dotyczy to zwłaszcza regularnego biegania, sportów kontaktowych, gier z częstą zmianą kierunku, intensywnego tenisa, sportów walki oraz aktywności z dużym ryzykiem upadku. W tych sytuacjach znaczenie ma nie tylko potencjalne zużycie implantu, ale również ryzyko zwichnięcia, złamania okołoprotezowego albo urazu wymagającego ponownej operacji.

    Nie oznacza to automatycznego zakazu każdej bardziej wymagającej dyscypliny. Inaczej ocenia się osobę, która od lat jeździ rekreacyjnie na nartach i po operacji odzyskała pełną kontrolę kończyny, a inaczej kogoś, kto chce dopiero po endoprotezoplastyce rozpocząć sport obarczony znacznym ryzykiem upadku. Decyzja powinna być indywidualna.

    Biodro i kolano — czy powrót wygląda tak samo?

    Nie całkiem. Po endoprotezie biodra ograniczeniem we wczesnym okresie mogą być gojenie tkanek, osłabienie mięśni, kontrola miednicy i ryzyko upadku. Po endoprotezie kolana częściej dłużej utrzymują się obrzęk, ograniczenie zgięcia, sztywność oraz osłabienie mięśnia czworogłowego.

    Po endoprotezoplastyce jednoprzedziałowej kolana część pacjentów wraca do aktywności łatwiej niż po endoprotezoplastyce całkowitej. W najnowszej metaanalizie prawdopodobieństwo powrotu do aktywności lub sportu było większe po endoprotezie jednoprzedziałowej, ale pewność tego wyniku oceniono jako bardzo niską. Nie należy więc traktować go jako gwarancji szybszego powrotu u każdej osoby.

    Jak ortopeda ocenia gotowość do zwiększenia obciążenia?

    Przed przejściem do bardziej wymagającej aktywności warto ocenić funkcję, a nie tylko kalendarz. Dobre warunki do zwiększania obciążenia to zwykle:

    • całkowicie zagojona rana,
    • brak narastającego bólu spoczynkowego,
    • stabilny chód bez wyraźnego utykania,
    • wystarczający zakres ruchu do planowanej aktywności,
    • odpowiednia siła operowanej kończyny,
    • dobra równowaga i kontrola ruchu,
    • brak wyraźnego narastania obrzęku po dotychczasowym poziomie wysiłku.

    Jeżeli po zwiększeniu obciążenia ból lub obrzęk stają się wyraźnie większe i nie wracają do dotychczasowego poziomu, jest to sygnał, że progresja mogła być zbyt szybka.

    Jak wracać do sportu praktycznie?

    Najbezpieczniejszy jest powrót etapowy. Najpierw odbudowuje się podstawową sprawność — chód, zakres ruchu, siłę i równowagę. Później można zwiększać czas wysiłku i jego intensywność, a dopiero na końcu wprowadzać bardziej złożone ruchy charakterystyczne dla konkretnej dyscypliny.

    Nie warto zwiększać jednocześnie czasu, intensywności i trudności technicznej. Szczególnie przy sportach wymagających szybkiej reakcji dobrze jest najpierw odzyskać kontrolę ruchu w bezpiecznym środowisku. U osób wracających do bardziej wymagających dyscyplin pomocna może być ocena fizjoterapeutyczna oraz ustalenie planu z operatorem.

    Jeśli pytanie dotyczy nie sportu, lecz obowiązków zawodowych, osobno omówiono powrót do pracy po endoprotezie biodra lub kolana.

    Kiedy aktywność trzeba przerwać i skonsultować się z lekarzem?

    Nowy silny ból po upadku, nagła niemożność obciążenia kończyny, wyraźna deformacja, uczucie przemieszczenia stawu lub nagła utrata funkcji wymagają pilnej oceny. Szybszej konsultacji wymagają również gorączka, narastające zaczerwienienie, ucieplenie lub sączenie z rany.

    Nowy ból i obrzęk łydki mogą wymagać diagnostyki zakrzepicy. Duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie lub omdlenie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Więcej o objawach wymagających pilnej reakcji znajduje się w materiale o obrzęku nogi po operacji.

    Najważniejsza zasada

    Po endoprotezie warto wracać do aktywności, ale rodzaj sportu powinien być dopasowany do etapu gojenia, sprawności i ryzyka urazu. Średnie czasy z badań pomagają planować rekonwalescencję, lecz nie zastępują oceny konkretnego pacjenta.

    W publikacji Tomasza Pobożego i Macieja Kielara dotyczącej doboru endoprotezy biodra zwrócono uwagę, że codzienna aktywność i dalsze plany pacjenta są istotnymi elementami planowania leczenia. Sama ta praca nie określa jednak terminu powrotu do sportu — pokazuje natomiast, dlaczego poziom aktywności powinien być brany pod uwagę już na etapie kwalifikacji i doboru rozwiązania operacyjnego.

    Piśmiennictwo

    1. Poboży T, Kielar M. The use of various types of hip prostheses depending on the patient’s age and level of everyday activity. Medical Studies/Studia Medyczne. 2015;31(3):213–222. DOI: 10.5114/ms.2015.54763.
    2. Braz R, Gomes E, Valente C, et al. High rate of return to low-impact physical activity or sports after total and unicompartmental knee arthroplasty: A systematic review with meta-analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2026;34(9):3415–3428. DOI: 10.1002/ksa.70267. PMID: 41527885.
    3. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Hip Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-analysis. JBJS Rev. 2023;11(8). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00249. PMID: 37549241.
    4. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. JBJS Rev. 2023;11(7). PMID: 37499045.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Dysplazja biodra u dorosłych — objawy, diagnostyka i leczenie

    Dysplazja biodra u dorosłych oznacza zbyt małe pokrycie głowy kości udowej przez panewkę. Może powodować ból pachwiny, uczucie przeciążenia lub niestabilności i z czasem sprzyjać uszkodzeniu obrąbka oraz chrząstki. Rozpoznania nie stawia się jednak na podstawie jednego kąta w RTG — potrzebne są objawy, badanie kliniczne i właściwie wykonane obrazowanie.

    Czym jest dysplazja stawu biodrowego u dorosłych?

    W prawidłowym biodrze panewka obejmuje głowę kości udowej na tyle, aby obciążenia były rozłożone na odpowiednio dużą powierzchnię. W dysplazji pokrycie jest mniejsze. Może to zwiększać obciążenie brzegu panewki, obrąbka i chrząstki oraz sprzyjać mikroniestabilności stawu.

    Nie każda nieprawidłowość widoczna na zdjęciu oznacza chorobę wymagającą leczenia. W populacji osób bez bólu również spotyka się cechy niedostatecznego pokrycia panewki. Dlatego obraz RTG zawsze trzeba zestawić z dolegliwościami i badaniem.

    Jakie objawy mogą sugerować dysplazję biodra?

    • ból w pachwinie, zwłaszcza przy dłuższym chodzeniu, bieganiu lub głębokim zgięciu biodra,
    • uczucie zmęczenia lub przeciążenia biodra po aktywności,
    • ból po bocznej stronie biodra lub rzadziej w pośladku,
    • uczucie niestabilności albo „uciekania” biodra,
    • przeskakiwanie, trzaski lub ostre ukłucia przy ruchach skrętnych — szczególnie gdy współistnieje uszkodzenie obrąbka.

    Te objawy nie są swoiste dla dysplazji. Podobny ból może pochodzić z konfliktu udowo-panewkowego, obrąbka, ścięgien, kręgosłupa lędźwiowego albo tkanek miękkich wokół biodra. Szersze różnicowanie opisano tutaj: Ból biodra — przyczyny i diagnostyka.

    Jak ortopeda rozpoznaje dysplazję biodra?

    Punktem wyjścia jest wywiad i badanie kliniczne. Ocenia się lokalizację bólu, zakres ruchu, objawy niestabilności i konfliktu, siłę mięśni oraz inne możliwe źródła dolegliwości. W diagnostyce obrazowej podstawowym badaniem jest prawidłowo wykonane RTG miednicy i biodra.

    Co oznacza kąt Wiberga?

    Jednym z najczęściej używanych parametrów jest boczny kąt pokrycia głowy kości udowej, nazywany kątem Wiberga (LCEA). Międzynarodowy konsensus z 2026 r. uznał wartość poniżej 20° za typową dla dysplazji, natomiast zakres 20–25° za budzący podejrzenie możliwej niestabilności.

    To jednak nie jest test typu „poniżej 25° = operacja”. Na wynik wpływa ustawienie miednicy i technika zdjęcia, a kształt panewki jest trójwymiarowy. Dlatego uwzględnia się także inne pomiary, wersję panewki, kształt bliższego końca kości udowej i stan chrząstki.

    Kiedy potrzebny jest rezonans lub tomografia?

    Rezonans magnetyczny może być potrzebny do oceny obrąbka, chrząstki i innych tkanek miękkich, zwłaszcza gdy planowane jest leczenie operacyjne lub objawy nie są dobrze wyjaśnione przez RTG. Tomografia komputerowa bywa przydatna do dokładnej oceny trójwymiarowej anatomii i ustawienia panewki oraz kości udowej.

    USG nie jest podstawowym badaniem do oceny pokrycia głowy kości udowej u dorosłego. Może natomiast pomóc, gdy trzeba ocenić ścięgna i inne tkanki miękkie wokół biodra albo precyzyjnie przeprowadzić iniekcję diagnostyczną.

    Czy dysplazję biodra zawsze trzeba operować?

    Nie. Leczenie zależy od nasilenia objawów, stopnia niedostatecznego pokrycia, stabilności stawu, wieku biologicznego stawu i obecności zmian zwyrodnieniowych. U części pacjentów sensownym pierwszym etapem jest leczenie nieoperacyjne.

    • modyfikacja aktywności prowokujących ból, bez całkowitego wyłączania ruchu,
    • ćwiczenia poprawiające siłę i kontrolę mięśni biodra oraz tułowia,
    • stopniowe dostosowanie obciążeń sportowych i zawodowych,
    • leczenie przeciwbólowe lub przeciwzapalne, jeśli nie ma przeciwwskazań.

    W przeglądzie obejmującym różne nieartretyczne przyczyny bólu biodra, w tym dysplazję, około połowa pacjentów uzyskiwała satysfakcjonującą odpowiedź na leczenie nieoperacyjne. Nie oznacza to jednak, że taki sam odsetek dotyczy każdej postaci dysplazji — badania łączyły kilka różnych rozpoznań.

    Na czym polega osteotomia okołopanewkowa?

    U odpowiednio dobranych pacjentów z objawową dysplazją i zachowaną chrząstką można rozważyć osteotomię okołopanewkową (PAO). Podczas operacji panewkę uwalnia się za pomocą kontrolowanych cięć kości i ustawia w pozycji zapewniającej lepsze pokrycie głowy kości udowej. Celem jest poprawa mechaniki stawu przy zachowaniu własnego biodra.

    Przeglądy długoterminowe pokazują poprawę wyników zgłaszanych przez pacjentów po PAO, ale większość dostępnych danych pochodzi z badań obserwacyjnych i dotyczy starannie kwalifikowanych chorych. Samo stwierdzenie dysplazji w RTG nie jest więc wskazaniem do osteotomii.

    A co z artroskopią biodra?

    Artroskopia może leczyć uszkodzenie obrąbka lub współistniejący konflikt, ale nie zwiększa kostnego pokrycia głowy kości udowej. W prawdziwej niestabilności wynikającej z dysplazji samo „naprawienie obrąbka” nie rozwiązuje podstawowego problemu biomechanicznego. Szczególnie w granicznych przypadkach decyzja wymaga oceny całej geometrii biodra, a nie jednego pomiaru.

    Kiedy zamiast operacji zachowującej staw rozważa się endoprotezę?

    Jeżeli dysplazji towarzyszą zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe i istotne uszkodzenie chrząstki, korzyść z operacji mającej zachować własny staw może być ograniczona. Wtedy, zależnie od objawów i sprawności pacjenta, rozważa się endoprotezoplastykę. Więcej o samej kwalifikacji: Endoproteza biodra — kiedy ma sens?

    Kiedy ból biodra wymaga szybszej oceny?

    • po urazie nie można stanąć na nodze lub pojawiła się wyraźna deformacja,
    • staw jest bardzo bolesny, gorący, a dolegliwościom towarzyszy gorączka lub złe samopoczucie,
    • ból szybko narasta także w spoczynku i w nocy albo towarzyszą mu niewyjaśnione objawy ogólne,
    • pojawia się nagłe osłabienie kończyny, zaburzenie czucia lub inne nowe objawy neurologiczne.

    Najważniejsze: leczymy objawowe biodro, nie sam kąt w RTG

    Dysplazja biodra jest problemem budowy stawu, ale decyzja o leczeniu wynika z połączenia objawów, badania klinicznego, prawidłowo wykonanych zdjęć i — gdy potrzeba — rezonansu lub tomografii. Wartość pojedynczego kąta może naprowadzić na rozpoznanie, lecz nie zastępuje całościowej oceny. U części osób wystarcza leczenie zachowawcze, a u wybranych pacjentów z utrzymującymi się objawami i niewielkimi zmianami zwyrodnieniowymi można rozważyć operację zachowującą własny staw.

    Piśmiennictwo

    1. Leopold VJ, Rakhra K, Spiker AM, et al. Which Imaging Modalities, Parameters, and Diagnostic Thresholds Best Define Hip Instability? Consensus Statements From a Scoping Review and an International Multidisciplinary Delphi Study. Clinical Orthopaedics and Related Research. 2026;484(5):899–915. DOI: 10.1097/CORR.0000000000003905.
    2. MacLeod JS, Zhu JR, Lee MS, et al. Periacetabular Osteotomy Leads to Improved Long-term Patient-reported Outcomes: A Systematic Review. Orthopedics. 2025;48(3):e113–e123. DOI: 10.3928/01477447-20250409-03.
    3. O’Brien MJM, Semciw AI, Mechlenburg I, et al. Pain, function and quality of life are impaired in adults undergoing periacetabular osteotomy for hip dysplasia: a systematic review and meta-analysis. Hip International. 2024;34(1):96–114. DOI: 10.1177/11207000231179610.
    4. Probst DT, Sookochoff MF, Harris-Hayes M, et al. What is the Rate of Response to Nonoperative Treatment for Hip-Related Pain? A Systematic Review With Meta-analysis. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2023;53(5):286–306. DOI: 10.2519/jospt.2023.11666.

    English version: Adult Hip Dysplasia — Symptoms, Diagnosis and Treatment

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Kiedy wrócić do pracy po endoprotezie biodra lub kolana?

    Po endoprotezie biodra lub kolana nie ma jednej daty bezpiecznego powrotu do pracy. Praca siedząca lub wykonywana z domu może być możliwa wcześniej, natomiast praca wymagająca wielogodzinnego stania, częstego chodzenia, dźwigania, klękania, pracy na wysokości albo prowadzenia pojazdów zwykle wymaga dłuższego okresu rekonwalescencji. O gotowości powinny decydować nie tylko tygodnie od operacji, lecz także gojenie rany, ból, siła, sposób chodzenia, zakres ruchu, rodzaj pracy i możliwość bezpiecznego dojazdu.

    W przeglądach badań średni czas powrotu do pracy wynosił około 11 tygodni po endoprotezoplastyce biodra i około 13 tygodni po endoprotezoplastyce kolana, ale rozrzut był bardzo duży. Te liczby opisują grupy pacjentów — nie są terminem, który należy automatycznie stosować u konkretnej osoby.

    Dlaczego nie ma jednej daty?

    Dwie osoby po tej samej operacji mogą wykonywać zupełnie inną pracę. Dla pracownika biurowego najważniejsza może być możliwość wygodnego siedzenia, przejścia do toalety i dojazdu do pracy. Dla osoby pracującej fizycznie znaczenie mają dodatkowo siła, równowaga, pewne chodzenie po nierównym terenie, schody, dźwiganie i zdolność do bezpiecznego wykonania wielogodzinnej zmiany.

    Na termin wpływają również przebieg operacji i gojenia, wiek, choroby współistniejące, stan drugiej kończyny, rodzaj implantacji, wydolność mięśni przed zabiegiem oraz możliwość stopniowego zwiększania obciążeń. W publikacji Tomasza Pobożego i Macieja Kielara dotyczącej doboru endoprotezy biodra zwracano uwagę, że wiek i codzienna aktywność pacjenta są istotnymi elementami planowania leczenia. Sam ten artykuł nie wyznacza jednak terminu powrotu do pracy.

    Co pokazują badania po endoprotezie biodra?

    W metaanalizie 57 badań dotyczących powrotu do aktywności po pierwotnej endoprotezoplastyce biodra średni czas powrotu do pracy wynosił 11,2 tygodnia, przy bardzo szerokim zakresie od około 1 do 27 tygodni. Autorzy podkreślili, że młodsi pacjenci oraz osoby wykonujące pracę o mniejszych wymaganiach fizycznych wracały wcześniej, natomiast ciężka praca fizyczna była związana z mniejszym prawdopodobieństwem powrotu.

    Drugi przegląd systematyczny obejmujący 48 badań wykazał, że spośród osób pracujących przed operacją około 88% wróciło później do pracy. Również w tej analizie praca wymagająca dużego wysiłku fizycznego wiązała się z wolniejszym i mniej pewnym powrotem.

    A po endoprotezie kolana?

    W przeglądzie 44 badań po całkowitej endoprotezoplastyce kolana średni czas powrotu do pracy wynosił 12,9 tygodnia, a wartości w poszczególnych badaniach mieściły się w bardzo szerokim zakresie od 5 do 42 tygodni. Także tutaj znaczenie miały wiek i wymagania fizyczne zawodu.

    Po operacji kolana dodatkowym ograniczeniem bywa utrzymujący się obrzęk i sztywność. Sam fakt, że pacjent chodzi już bez kul, nie oznacza jeszcze, że jest gotowy przez osiem godzin stać, chodzić po schodach lub wykonywać pracę wymagającą częstego kucania i dźwigania.

    Praca siedząca i zdalna

    Przy spokojnej pracy biurowej powrót bywa możliwy wcześniej niż wynikałoby ze średnich podawanych w badaniach. U części pacjentów rozważa się stopniowy powrót około 4–6 tygodni po operacji, zwłaszcza jeśli możliwa jest praca z domu, zmiana pozycji i robienie przerw. Nie jest to jednak uniwersalne zalecenie.

    Problemem może być nie sama praca przy komputerze, lecz dojazd, długie siedzenie bez możliwości zmiany pozycji, konieczność chodzenia po dużym biurze, schody albo kilkugodzinne spotkania. Po endoprotezie kolana dłuższe siedzenie może nasilać sztywność i obrzęk, dlatego warto mieć możliwość regularnego wstawania i krótkiego chodzenia.

    Praca stojąca i fizyczna

    Praca wymagająca stałego chodzenia, przenoszenia ciężarów, klękania, wchodzenia po drabinach albo pracy na nierównym podłożu wymaga większej rezerwy funkcjonalnej. W takim przypadku sama poprawa bólu nie wystarcza. Potrzebne są odpowiednia siła, kontrola kończyny, równowaga i zdolność do utrzymania wysiłku przez całą zmianę.

    Powrót może być bezpieczniejszy etapami: najpierw krótszy czas pracy lub lżejszy zakres obowiązków, później stopniowe zwiększanie obciążeń. Jeśli pracodawca może czasowo ograniczyć dźwiganie, pracę na wysokości lub wielogodzinne stanie, ułatwia to powrót bez gwałtownego przeciążania operowanej kończyny.

    Jak ortopeda ocenia gotowość do powrotu do pracy?

    Przed powrotem warto ocenić nie tylko kalendarz, ale także funkcję. W zależności od rodzaju pracy znaczenie mają:

    • zagojona rana bez narastającego zaczerwienienia i sączenia,
    • ból możliwy do kontrolowania bez leków upośledzających koncentrację lub czas reakcji,
    • pewne chodzenie na potrzebnym dystansie,
    • bezpieczne wchodzenie po schodach, jeśli jest wymagane,
    • możliwość siedzenia lub stania przez czas potrzebny w pracy z rozsądnymi przerwami,
    • brak znacznego narastania obrzęku po typowej aktywności,
    • odpowiednia siła i równowaga do konkretnych obowiązków,
    • możliwość bezpiecznego dotarcia do pracy i powrotu do domu.

    Jeżeli do pracy trzeba dojeżdżać samochodem, osobno należy ocenić gotowość do prowadzenia. Więcej informacji znajduje się w artykule o prowadzeniu samochodu po endoprotezie biodra lub kolana.

    Kiedy lepiej jeszcze nie wracać?

    Powrót do pracy należy odłożyć i skontaktować się z lekarzem, jeśli po początkowej poprawie pojawia się wyraźne pogorszenie: narastający ból, gwałtownie zwiększający się obrzęk, pogarszający się chód, gorączka, sączenie z rany albo wyraźne zaczerwienienie i ucieplenie okolicy operowanej.

    Nowy ból i obrzęk łydki wymagają oceny pod kątem zakrzepicy. Duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, omdlenie lub nagłe znaczne osłabienie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Szerzej omówiono to w materiale o obrzęku nogi po operacji.

    Najważniejsze: rodzaj pracy jest tak samo ważny jak rodzaj operacji

    Średnie z badań pomagają ustawić oczekiwania, ale nie powinny zastępować indywidualnej oceny. Dwie osoby operowane tego samego dnia mogą bezpiecznie wrócić do pracy w zupełnie różnych terminach. Najlepszym kryterium jest gotowość do wykonania konkretnych obowiązków bez istotnego nasilania bólu, obrzęku i ryzyka upadku lub przeciążenia.

    Przy pracy ciężkiej fizycznie, odpowiedzialnej za bezpieczeństwo innych osób lub wymagającej szczególnej sprawności ruchowej termin warto ustalić podczas kontroli pooperacyjnej. Pozostałe materiały dotyczące rekonwalescencji znajdują się w sekcji Wiedza dla pacjentów.

    Piśmiennictwo

    1. Poboży T, Kielar M. The use of various types of hip prostheses depending on the patient’s age and level of everyday activity. Medical Studies/Studia Medyczne. 2015;31(3):213-222. DOI: 10.5114/ms.2015.54763.
    2. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Hip Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-analysis. JBJS Rev. 2023;11(8). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00249. PMID: 37549241.
    3. Soleimani M, Babagoli M, Baghdadi S, et al. Return to work following primary total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. J Orthop Surg Res. 2023;18:95. DOI: 10.1186/s13018-023-03578-y. PMID: 36782319.
    4. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. JBJS Rev. 2023;11(7). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00250. PMID: 37499045.
    5. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing. NICE guideline NG158. NICE NG158.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Trzaskające biodro — kiedy to tylko dźwięk, a kiedy wymaga diagnostyki?

    Samo „strzelanie” lub przeskakiwanie w biodrze bez bólu zwykle nie jest powodem do niepokoju. Konsultacji wymaga przede wszystkim trzask, któremu towarzyszy ból pachwiny lub bocznej części biodra, ograniczenie ruchu, uczucie blokowania albo wyraźne pogorszenie sprawności. Przy podejrzeniu tzw. trzaskającego biodra szczególnie przydatne może być dynamiczne USG, ponieważ pozwala obserwować ruch ścięgna dokładnie w chwili wystąpienia przeskoku.

    Co właściwie „trzaska” w biodrze?

    Określenie trzaskające biodro opisuje objaw, a nie jedną konkretną chorobę. Najczęściej wyróżnia się trzy mechanizmy:

    • postać wewnętrzną — ścięgno mięśnia biodrowo-lędźwiowego gwałtownie przemieszcza się podczas ruchu; pacjent zwykle czuje przeskok z przodu biodra lub w pachwinie,
    • postać zewnętrzną — pasmo biodrowo-piszczelowe lub przednia część mięśnia pośladkowego wielkiego przemieszcza się nad krętarzem większym; trzask jest wyczuwalny bardziej po bocznej stronie biodra,
    • przyczynę wewnątrzstawową — np. uszkodzenie obrąbka, ciało wolne lub inna patologia stawu może dawać bolesne klikanie, haczenie albo blokowanie.

    Dlatego podobnie brzmiący objaw może wymagać zupełnie innego postępowania. Więcej o różnicowaniu bólu położonego z przodu biodra opisujemy w materiale „Ból w pachwinie — kiedy problem pochodzi z biodra?”.

    Kiedy przeskakiwanie biodra jest niegroźne?

    Jeżeli biodro od czasu do czasu „kliknie”, nie boli, nie blokuje się i nie ogranicza aktywności, zwykle nie ma potrzeby wykonywania badań obrazowych ani leczenia. W badaniach ultrasonograficznych opisywano również bezbolesne przeskakiwanie ścięgien — sam dźwięk nie jest więc równoznaczny z uszkodzeniem.

    Kiedy warto zgłosić się do ortopedy?

    Ocena jest uzasadniona, gdy przeskakiwanie powtarza się i jednocześnie pojawia się ból, uczucie tarcia, osłabienie, ograniczenie zakresu ruchu albo problem z bieganiem, schodami czy dłuższym chodzeniem. Znaczenie ma także miejsce dolegliwości: ból w pachwinie kieruje diagnostykę w inną stronę niż ból nad krętarzem większym.

    Szczególnie ważne jest odróżnienie pozastawowego przesuwania ścięgna od patologii obrąbka lub innych struktur stawu. Niekiedy przyczyną objawów może być też nietypowa zmiana okołostawowa. W opisanym przez Konarskiego i Pobożego przypadku torbiel położona przy biodrze uciskała mięsień biodrowo-lędźwiowy i współistniała z uszkodzeniem obrąbka, co pokazuje, dlaczego przy nietypowych objawach warto ocenić nie tylko sam staw, ale również otaczające tkanki.

    USG czy rezonans?

    Dynamiczne USG

    W przypadku podejrzenia wewnętrznego lub zewnętrznego trzaskającego biodra dużą zaletą USG jest możliwość badania w ruchu. Pacjent wykonuje manewr wywołujący objaw, a lekarz obserwuje w czasie rzeczywistym, czy w tej samej chwili przemieszcza się ścięgno biodrowo-lędźwiowe, pasmo biodrowo-piszczelowe lub inna struktura. Takiego mechanizmu nie da się ocenić równie bezpośrednio na nieruchomym obrazie.

    MRI

    Rezonans magnetyczny jest szczególnie przydatny, gdy objawy sugerują patologię wewnątrzstawową, np. uszkodzenie obrąbka, albo gdy badanie kliniczne i USG nie wyjaśniają przyczyny utrzymującego się bólu. MRI pozwala również ocenić współistniejące zmiany ścięgien, kaletek i struktur kostno-chrzęstnych.

    Jak leczy się trzaskające biodro?

    Leczenie zależy od tego, czy objaw jest bolesny i jaka struktura go wywołuje. Bezbolesnego przeskakiwania zazwyczaj nie trzeba leczyć. Przy dolegliwościach pierwszym etapem jest najczęściej modyfikacja aktywności, czasowe ograniczenie ruchów prowokujących ból oraz stopniowo prowadzona rehabilitacja ukierunkowana na kontrolę ruchu, siłę i obciążanie tkanek.

    Jeżeli problem dotyczy okolicy ścięgna biodrowo-lędźwiowego i kaletki, w wybranych przypadkach można rozważyć iniekcję pod kontrolą USG. Taki zabieg może mieć znaczenie zarówno diagnostyczne, jak i lecznicze, ale nie jest potrzebny każdemu pacjentowi. Więcej o zasadach takich procedur: „Iniekcja pod kontrolą USG — kiedy warto?”.

    Kiedy ortopeda rozważa operację?

    Operacja jest zarezerwowana dla utrzymujących się, bolesnych objawów, kiedy źródło przeskakiwania zostało dobrze potwierdzone, a odpowiednio prowadzone leczenie nieoperacyjne nie przynosi poprawy. W zależności od mechanizmu może chodzić o wydłużenie lub uwolnienie pasma biodrowo-piszczelowego, zabieg dotyczący ścięgna biodrowo-lędźwiowego albo leczenie współistniejącej patologii wewnątrzstawowej.

    Trzeba jednak pamiętać, że przecięcie lub wydłużenie ścięgna biodrowo-lędźwiowego może prowadzić do przejściowego, a u części pacjentów także utrzymującego się osłabienia zginania biodra. Dlatego decyzja operacyjna powinna wynikać z dobrze udokumentowanej przyczyny objawów, a nie z samego faktu, że biodro wydaje dźwięk.

    Objawy, z którymi nie warto czekać

    • nagły silny ból po urazie i trudność lub niemożność obciążenia nogi,
    • rzeczywiste zablokowanie biodra, którego nie można swobodnie poruszyć,
    • gorączka, wyraźne zaczerwienienie lub szybko narastający obrzęk,
    • postępujące osłabienie kończyny albo zaburzenia czucia,
    • ból stale narastający mimo ograniczenia obciążenia lub wybudzający regularnie w nocy.

    Podsumowanie

    Trzaskające biodro nie jest jednym rozpoznaniem i nie każdy trzask oznacza chorobę. Najważniejsze jest ustalenie, czy objaw jest bolesny, gdzie dokładnie występuje i czy towarzyszy mu blokowanie lub ograniczenie funkcji. Przy pozastawowych przyczynach dynamiczne USG jest szczególnie użyteczne, ponieważ pozwala zobaczyć strukturę w chwili przeskoku. MRI ma większe znaczenie, gdy trzeba ocenić obrąbek lub inną patologię wewnątrzstawową. Leczenie zwykle zaczyna się nieoperacyjnie, a zabieg jest potrzebny tylko wybranym pacjentom.

    Piśmiennictwo

    1. Konarski W, Poboży T. Removal of a Periarticular Cyst of the Hip Joint Using an Ultrasoundbased Minimally Invasive Technique – A Case Report. Current Medical Imaging. 2022;18(11):1226–1230. DOI: 10.2174/1573405618666220415125416. PMID 35430975.
    2. Le J. Snapping Hip Syndrome: Imaging Diagnosis. Magn Reson Imaging Clin N Am. 2025;33(1):75–82. DOI: 10.1016/j.mric.2024.06.006. PMID 39515962.
    3. Levine BD, Kwong S, Motamedi K. Dynamic Ultrasound for Snapping Hip Syndrome. AJR Am J Roentgenol. 2021;216(2):446. DOI: 10.2214/AJR.20.22865. PMID 33356430.
    4. Katz L, Feinberg G, Kent V, Quinn M, Milner JD, Tabaddor R. Iliopsoas Injections: A Systematic Review of Patient Outcomes and Progression to Surgery. JBJS Rev. 2025;13(1). DOI 10.2106/JBJS.RVW.24.00162. PMID 39813362.
    5. Gouveia K, Shah A, Kay J, et al. Iliopsoas Release: A Systematic Review of Clinical Efficacy and Associated Complications. Clin J Sport Med. 2021;31(6):522–529. DOI: 10.1097/JSM.0000000000000784. PMID 32032164.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.