Kiedy wrócić do pracy po endoprotezie biodra lub kolana?

Po endoprotezie biodra lub kolana nie ma jednej daty bezpiecznego powrotu do pracy. Praca siedząca lub wykonywana z domu może być możliwa wcześniej, natomiast praca wymagająca wielogodzinnego stania, częstego chodzenia, dźwigania, klękania, pracy na wysokości albo prowadzenia pojazdów zwykle wymaga dłuższego okresu rekonwalescencji. O gotowości powinny decydować nie tylko tygodnie od operacji, lecz także gojenie rany, ból, siła, sposób chodzenia, zakres ruchu, rodzaj pracy i możliwość bezpiecznego dojazdu.

W przeglądach badań średni czas powrotu do pracy wynosił około 11 tygodni po endoprotezoplastyce biodra i około 13 tygodni po endoprotezoplastyce kolana, ale rozrzut był bardzo duży. Te liczby opisują grupy pacjentów — nie są terminem, który należy automatycznie stosować u konkretnej osoby.

Dlaczego nie ma jednej daty?

Dwie osoby po tej samej operacji mogą wykonywać zupełnie inną pracę. Dla pracownika biurowego najważniejsza może być możliwość wygodnego siedzenia, przejścia do toalety i dojazdu do pracy. Dla osoby pracującej fizycznie znaczenie mają dodatkowo siła, równowaga, pewne chodzenie po nierównym terenie, schody, dźwiganie i zdolność do bezpiecznego wykonania wielogodzinnej zmiany.

Na termin wpływają również przebieg operacji i gojenia, wiek, choroby współistniejące, stan drugiej kończyny, rodzaj implantacji, wydolność mięśni przed zabiegiem oraz możliwość stopniowego zwiększania obciążeń. W publikacji Tomasza Pobożego i Macieja Kielara dotyczącej doboru endoprotezy biodra zwracano uwagę, że wiek i codzienna aktywność pacjenta są istotnymi elementami planowania leczenia. Sam ten artykuł nie wyznacza jednak terminu powrotu do pracy.

Co pokazują badania po endoprotezie biodra?

W metaanalizie 57 badań dotyczących powrotu do aktywności po pierwotnej endoprotezoplastyce biodra średni czas powrotu do pracy wynosił 11,2 tygodnia, przy bardzo szerokim zakresie od około 1 do 27 tygodni. Autorzy podkreślili, że młodsi pacjenci oraz osoby wykonujące pracę o mniejszych wymaganiach fizycznych wracały wcześniej, natomiast ciężka praca fizyczna była związana z mniejszym prawdopodobieństwem powrotu.

Drugi przegląd systematyczny obejmujący 48 badań wykazał, że spośród osób pracujących przed operacją około 88% wróciło później do pracy. Również w tej analizie praca wymagająca dużego wysiłku fizycznego wiązała się z wolniejszym i mniej pewnym powrotem.

A po endoprotezie kolana?

W przeglądzie 44 badań po całkowitej endoprotezoplastyce kolana średni czas powrotu do pracy wynosił 12,9 tygodnia, a wartości w poszczególnych badaniach mieściły się w bardzo szerokim zakresie od 5 do 42 tygodni. Także tutaj znaczenie miały wiek i wymagania fizyczne zawodu.

Po operacji kolana dodatkowym ograniczeniem bywa utrzymujący się obrzęk i sztywność. Sam fakt, że pacjent chodzi już bez kul, nie oznacza jeszcze, że jest gotowy przez osiem godzin stać, chodzić po schodach lub wykonywać pracę wymagającą częstego kucania i dźwigania.

Praca siedząca i zdalna

Przy spokojnej pracy biurowej powrót bywa możliwy wcześniej niż wynikałoby ze średnich podawanych w badaniach. U części pacjentów rozważa się stopniowy powrót około 4–6 tygodni po operacji, zwłaszcza jeśli możliwa jest praca z domu, zmiana pozycji i robienie przerw. Nie jest to jednak uniwersalne zalecenie.

Problemem może być nie sama praca przy komputerze, lecz dojazd, długie siedzenie bez możliwości zmiany pozycji, konieczność chodzenia po dużym biurze, schody albo kilkugodzinne spotkania. Po endoprotezie kolana dłuższe siedzenie może nasilać sztywność i obrzęk, dlatego warto mieć możliwość regularnego wstawania i krótkiego chodzenia.

Praca stojąca i fizyczna

Praca wymagająca stałego chodzenia, przenoszenia ciężarów, klękania, wchodzenia po drabinach albo pracy na nierównym podłożu wymaga większej rezerwy funkcjonalnej. W takim przypadku sama poprawa bólu nie wystarcza. Potrzebne są odpowiednia siła, kontrola kończyny, równowaga i zdolność do utrzymania wysiłku przez całą zmianę.

Powrót może być bezpieczniejszy etapami: najpierw krótszy czas pracy lub lżejszy zakres obowiązków, później stopniowe zwiększanie obciążeń. Jeśli pracodawca może czasowo ograniczyć dźwiganie, pracę na wysokości lub wielogodzinne stanie, ułatwia to powrót bez gwałtownego przeciążania operowanej kończyny.

Jak ortopeda ocenia gotowość do powrotu do pracy?

Przed powrotem warto ocenić nie tylko kalendarz, ale także funkcję. W zależności od rodzaju pracy znaczenie mają:

• zagojona rana bez narastającego zaczerwienienia i sączenia,
• ból możliwy do kontrolowania bez leków upośledzających koncentrację lub czas reakcji,
• pewne chodzenie na potrzebnym dystansie,
• bezpieczne wchodzenie po schodach, jeśli jest wymagane,
• możliwość siedzenia lub stania przez czas potrzebny w pracy z rozsądnymi przerwami,
• brak znacznego narastania obrzęku po typowej aktywności,
• odpowiednia siła i równowaga do konkretnych obowiązków,
• możliwość bezpiecznego dotarcia do pracy i powrotu do domu.

Jeżeli do pracy trzeba dojeżdżać samochodem, osobno należy ocenić gotowość do prowadzenia. Więcej informacji znajduje się w artykule o prowadzeniu samochodu po endoprotezie biodra lub kolana.

Kiedy lepiej jeszcze nie wracać?

Powrót do pracy należy odłożyć i skontaktować się z lekarzem, jeśli po początkowej poprawie pojawia się wyraźne pogorszenie: narastający ból, gwałtownie zwiększający się obrzęk, pogarszający się chód, gorączka, sączenie z rany albo wyraźne zaczerwienienie i ucieplenie okolicy operowanej.

Nowy ból i obrzęk łydki wymagają oceny pod kątem zakrzepicy. Duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, omdlenie lub nagłe znaczne osłabienie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Szerzej omówiono to w materiale o obrzęku nogi po operacji.

Najważniejsze: rodzaj pracy jest tak samo ważny jak rodzaj operacji

Średnie z badań pomagają ustawić oczekiwania, ale nie powinny zastępować indywidualnej oceny. Dwie osoby operowane tego samego dnia mogą bezpiecznie wrócić do pracy w zupełnie różnych terminach. Najlepszym kryterium jest gotowość do wykonania konkretnych obowiązków bez istotnego nasilania bólu, obrzęku i ryzyka upadku lub przeciążenia.

Przy pracy ciężkiej fizycznie, odpowiedzialnej za bezpieczeństwo innych osób lub wymagającej szczególnej sprawności ruchowej termin warto ustalić podczas kontroli pooperacyjnej. Pozostałe materiały dotyczące rekonwalescencji znajdują się w sekcji Wiedza dla pacjentów.

Piśmiennictwo

1. Poboży T, Kielar M. The use of various types of hip prostheses depending on the patient’s age and level of everyday activity. Medical Studies/Studia Medyczne. 2015;31(3):213-222. DOI: 10.5114/ms.2015.54763.
2. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Hip Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-analysis. JBJS Rev. 2023;11(8). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00249. PMID: 37549241.
3. Soleimani M, Babagoli M, Baghdadi S, et al. Return to work following primary total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. J Orthop Surg Res. 2023;18:95. DOI: 10.1186/s13018-023-03578-y. PMID: 36782319.
4. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. JBJS Rev. 2023;11(7). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00250. PMID: 37499045.
5. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing. NICE guideline NG158. NICE NG158.

Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.