Umów wizytę

Tomasz Poboży

Kategoria: Endoprotezoplastyka

Materiały o kwalifikacji do endoprotezoplastyki biodra i kolana, przygotowaniu do operacji, przebiegu rekonwalescencji oraz objawach, które po zabiegu wymagają szybszej oceny. Kwalifikacja opiera się na całości obrazu klinicznego — nasileniu objawów, sprawności, badaniu, obrazowaniu i dotychczasowym leczeniu — a nie na jednym wyniku.

  • Dentysta po endoprotezie — czy potrzebny jest antybiotyk?

    Sama obecność endoprotezy biodra lub kolana zwykle nie oznacza, że przed każdym leczeniem stomatologicznym trzeba przyjmować antybiotyk. Aktualne zalecenia nie popierają rutynowej profilaktyki u wszystkich pacjentów. Znaczenie mają rodzaj zabiegu, czas od operacji, aktywne zakażenie w jamie ustnej oraz indywidualne czynniki ryzyka.

    Skąd wzięła się obawa przed dentystą po endoprotezie?

    Podczas części zabiegów stomatologicznych bakterie z jamy ustnej mogą przejściowo przedostać się do krwi. Powstała więc obawa, że mogłyby osiąść na powierzchni implantu i wywołać zakażenie okołoprotezowe. Takie zakażenie jest poważnym powikłaniem, ale samo logiczne wyjaśnienie mechanizmu nie dowodzi jeszcze, że podanie antybiotyku przed wizytą skutecznie mu zapobiega.

    Bakteriemia pojawia się również podczas codziennych czynności, takich jak szczotkowanie zębów, nitkowanie czy żucie — szczególnie przy złym stanie dziąseł. Dlatego długofalowo większe znaczenie ma regularne leczenie stomatologiczne i dobra higiena jamy ustnej niż okazjonalna dawka antybiotyku przed każdym zabiegiem.

    Czy antybiotyk przed zabiegiem stomatologicznym jest potrzebny?

    Według wytycznych AAOS i AAHKS z 18 listopada 2024 r. rutynowe stosowanie antybiotyku przed zabiegiem stomatologicznym u osób z endoprotezą biodra lub kolana może nie zmniejszać ryzyka późniejszego zakażenia okołoprotezowego. Jakość dowodów oceniono jako niską, dlatego jest to opcja o ograniczonej sile, a nie bezwzględna zasada dla każdego przypadku.

    American Dental Association również podaje, że profilaktyczny antybiotyk zasadniczo nie jest zalecany u wszystkich pacjentów z implantem stawowym. Rzadkie wyjątki powinny być ustalane indywidualnie — zwłaszcza przy przebytych powikłaniach związanych z endoprotezą i planowanym zabiegu obejmującym dziąsło lub przecięcie błony śluzowej.

    Nie należy samodzielnie przyjmować pozostałego w domu antybiotyku. Niepotrzebna terapia może wywołać reakcję uczuleniową, biegunkę, zakażenie Clostridioides difficile i sprzyjać narastaniu oporności bakterii.

    Endoproteza to nie to samo co sztuczna zastawka serca

    Wskazania do profilaktyki infekcyjnego zapalenia wsierdzia są odrębnym zagadnieniem. Niektóre osoby z określonymi chorobami serca rzeczywiście mogą wymagać antybiotyku przed zabiegiem naruszającym dziąsło lub błonę śluzową. O potrzebie profilaktyki może więc decydować stan kardiologiczny, a nie endoproteza. Warto poinformować dentystę o wszystkich implantach i chorobach, ale nie utożsamiać tych dwóch wskazań.

    Kiedy najlepiej wyleczyć zęby przed endoprotezoplastyką?

    Przed planową operacją warto usunąć aktywne źródła zakażenia w jamie ustnej. Ból zęba, ropień, obrzęk twarzy, gorączka albo czynne zapalenie przyzębia wymagają leczenia, a operację endoprotezy zwykle odracza się do zakończenia terapii i potwierdzenia wygojenia.

    Wytyczne AAOS/AAHKS proponują, aby ekstrakcje zębów i zabiegi chirurgiczne w jamie ustnej, jeśli są planowe, zakończyć co najmniej trzy tygodnie przed endoprotezoplastyką. Ma to pozwolić na wygojenie błony śluzowej. Zwykłe badanie dentystyczne bez sondowania, zdjęcie zębów lub dopasowanie protezy nie wymagają takiej przerwy.

    Kiedy można iść do dentysty po operacji?

    Pilnego zakażenia zęba nie należy przeczekiwać. Wymaga ono szybkiego leczenia niezależnie od czasu, który minął od endoprotezoplastyki. Trzeba poinformować dentystę o niedawnej operacji i skoordynować postępowanie z zespołem ortopedycznym.

    W przypadku planowych zabiegów naruszających dziąsło albo wymagających chirurgii wytyczne sugerują rozważenie odroczenia do trzech miesięcy po operacji stawu. Jest to zalecenie konsensusowe, oparte na dowodach pośrednich, a nie na badaniach wykazujących, że każdy wcześniejszy zabieg powoduje zakażenie. Nieinwazyjne badanie i diagnostyka obrazowa zębów mogą być wykonane wcześniej, gdy są potrzebne.

    Jak przygotować się do wizyty stomatologicznej?

    • powiedz dentyście, jaki staw operowano i kiedy;
    • podaj, czy występowało wcześniej zakażenie lub inne powikłanie endoprotezy;
    • wymień choroby i leki wpływające na odporność, krzepnięcie oraz gojenie;
    • zapytaj, czy planowany zabieg narusza dziąsło, kość lub błonę śluzową;
    • nie odstawiaj leków przeciwkrzepliwych i nie zaczynaj antybiotyku bez konkretnego zalecenia.

    Kiedy skontaktować się pilnie?

    Pilnej oceny stomatologicznej wymagają narastający ból zęba, ropień, obrzęk twarzy lub szyi, trudność w połykaniu, szczękościsk i gorączka. Jeżeli u osoby z endoprotezą pojawi się jednocześnie nowy silny ból operowanego stawu, obrzęk, wyraźne ocieplenie, gorączka albo wyciek z okolicy blizny, potrzebna jest szybka ocena ortopedyczna. Więcej opisano w artykule zakażenie endoprotezy — jakie objawy powinny niepokoić?.

    Najważniejsze wnioski — co może z nich wynieść ortopeda?

    Endoproteza nie jest automatycznym wskazaniem do antybiotyku przed każdą wizytą u dentysty. Najważniejsze są zdrowa jama ustna, szybkie leczenie czynnego zakażenia i właściwe zaplanowanie zabiegów w pobliżu terminu endoprotezoplastyki. Jeżeli profilaktyka ma być zastosowana w nietypowej sytuacji, powinna wynikać ze wspólnej decyzji dentysty, ortopedy i pacjenta.

    Więcej informacji o leczeniu operacyjnym stawów znajduje się na stronie endoprotezoplastyka biodra i kolana.

    Źródła

    1. American Academy of Orthopaedic Surgeons, American Association of Hip and Knee Surgeons. Prevention of Total Hip and Knee Arthroplasty Periprosthetic Joint Infection in Patients Undergoing Dental Procedures. Wytyczne opublikowane 18 listopada 2024 r. Pełny dokument.
    2. American Dental Association. Antibiotic Prophylaxis Prior to Dental Procedures. Aktualne stanowisko ADA.

    English version

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Czy można klękać po endoprotezie kolana?

    English version

    Tak — po prawidłowo wygojonej endoprotezoplastyce kolana klękanie zazwyczaj nie uszkadza implantu. Dla wielu pacjentów pozostaje jednak nieprzyjemne lub trudne z powodu tkliwości blizny, drętwienia skóry, bólu przy ucisku, sztywności albo zwyczajnego lęku przed obciążeniem operowanego kolana. Nie należy klękać na świeżej, niewygojonej ranie, a moment powrotu do tej czynności powinien uwzględniać przebieg gojenia i indywidualne zalecenia po operacji.

    Czy klękanie może zniszczyć endoprotezę?

    Najczęstsza obawa brzmi: „czy nacisk kolanem na podłoże może poluzować albo uszkodzić endoprotezę?”. Dostępne dane nie wskazują, aby samo klękanie po wygojeniu było szkodliwe dla prawidłowo funkcjonującej endoprotezy. American Academy of Orthopaedic Surgeons podaje wprost, że klękanie po całkowitej endoprotezoplastyce może być niekomfortowe, ale nie jest uznawane za czynność szkodliwą dla implantu.

    To nie oznacza jednak, że każdy pacjent będzie mógł klęczeć swobodnie. W przeglądzie dotyczącym funkcji po całkowitej endoprotezoplastyce kolana 60–80% pacjentów zgłaszało pewną trudność z klękaniem lub jego unikanie. Co ważne, samo odczucie „nie mogę klęknąć” nie zawsze odpowiada rzeczywistej możliwości wykonania tej czynności.

    Dlaczego po operacji klękanie bywa trudne?

    Przyczyn może być kilka i nie wszystkie wynikają z samej endoprotezy.

    • Tkliwość blizny — bezpośredni ucisk na przednią część kolana może długo pozostawać nieprzyjemny.
    • Drętwienie skóry — przecięcie drobnych gałązek czuciowych podczas dostępu operacyjnego może powodować obszar zmniejszonego czucia po bocznej stronie blizny. Z czasem zwykle staje się on mniej dokuczliwy, ale nie zawsze zanika całkowicie.
    • Ból przy ucisku — nawet dobrze funkcjonujące kolano może być wrażliwe na twarde podłoże.
    • Ograniczenie ruchu — głębokie klękanie wymaga odpowiedniego zgięcia, choć badania pokazują, że zakres ruchu nie tłumaczy całej różnicy między osobami, które klęczą, i tymi, które tego unikają.
    • Lęk przed uszkodzeniem implantu — część pacjentów nie próbuje klękać, ponieważ obawia się, że jest to zabronione.
    • Inne problemy narządu ruchu — drugie kolano, biodro, kręgosłup, osłabienie mięśni lub trudność z ponownym wstawaniem z podłogi mogą ograniczać tę czynność bardziej niż samo operowane kolano.

    Kiedy można zacząć próbować?

    Nie ma jednej daty właściwej dla wszystkich pacjentów. Najważniejszym warunkiem jest pełne wygojenie rany. Nie należy uciskać świeżej blizny, miejsca z sączeniem, strupem, narastającym zaczerwienieniem lub wyraźną tkliwością. Niektóre ośrodki zalecają odczekanie kilku miesięcy, inne pozwalają rozpocząć delikatne próby wcześniej po prawidłowym wygojeniu. Różnice wynikają m.in. z techniki operacji, przebiegu gojenia i indywidualnego planu rehabilitacji.

    Podobnie jak przy odstawianiu kul po endoprotezie, lepiej kierować się funkcją i bezpieczeństwem niż samym kalendarzem. Pacjent powinien mieć stabilny chód, dostateczną siłę i możliwość bezpiecznego zejścia do niskiej pozycji oraz ponownego wstania.

    Jak bezpiecznie wracać do klękania?

    Pierwsze próby najlepiej wykonywać w kontrolowanych warunkach, przy stabilnym oparciu dla rąk. Pomaga miękka mata, gruba podkładka lub poduszka, która zmniejsza punktowy nacisk na przednią część kolana. Nie ma potrzeby od razu przechodzić do głębokiego klęku lub długiego pozostawania na kolanach.

    Rozsądna progresja polega na krótkim kontakcie kolana z miękkim podłożem, następnie stopniowym zwiększaniu czasu i obciążenia, o ile nie pojawia się narastający ból lub obrzęk. Jeżeli największym problemem jest nie samo klęczenie, lecz zejście na podłogę i wstawanie, warto przećwiczyć te czynności z fizjoterapeutą. Badania pokazują, że instruktaż i ćwiczenie konkretnej czynności mogą poprawiać realną zdolność do klękania.

    Czy trzeba mieć bardzo duże zgięcie kolana?

    Większy zakres zgięcia ułatwia niektóre pozycje, ale nie jest jedynym warunkiem. Część pacjentów z dobrym zakresem ruchu nadal nie klęka z powodu tkliwości lub obawy, a inni potrafią wykonać funkcjonalny klęk mimo umiarkowanego zgięcia. Dlatego ocena samego kąta zgięcia nie odpowiada na pytanie, czy pacjent będzie mógł wygodnie klęczeć.

    Czy rodzaj endoprotezy albo operacji ma znaczenie?

    Badano wpływ rodzaju cięcia, konstrukcji implantu i wymiany powierzchni stawowej rzepki, ale wyniki nie dają prostego przepisu pozwalającego przewidzieć zdolność do klękania. Metaanaliza 36 badań wskazywała na pewne zależności między techniką operacji a klękaniem, jednak autorzy podkreślili potrzebę lepszych badań randomizowanych. Nie ma więc podstaw, aby dobierać endoprotezę wyłącznie pod kątem tej jednej czynności.

    Jeżeli pacjent przed operacją musi regularnie klękać w pracy, podczas uprawiania hobby, w ogrodzie lub z powodów religijnych, warto powiedzieć o tym podczas kwalifikacji. Takie oczekiwanie powinno być elementem rozmowy o realistycznym wyniku operacji.

    Klękanie po endoprotezie częściowej

    Po endoprotezie jednoprzedziałowej również można mieć trudność z klękaniem, ale dostępne badania sugerują, że odpowiedni instruktaż może wyraźnie poprawić tę funkcję. Nie należy jednak przenosić wyników dotyczących endoprotezy częściowej bezpośrednio na wszystkie przypadki całkowitej endoprotezoplastyki — zakres operacji i biomechanika są inne.

    Kiedy nie próbować klękać i skontaktować się z lekarzem?

    Klękanie należy odłożyć, jeśli rana nie jest w pełni wygojona albo występują objawy sugerujące powikłanie. Pilniejszej oceny wymagają zwłaszcza:

    • sączenie lub rozejście rany,
    • narastające zaczerwienienie i wyraźne ocieplenie okolicy operowanej,
    • gorączka połączona z pogorszeniem stanu kolana,
    • nagły lub szybko narastający ból i obrzęk,
    • uczucie nowej niestabilności albo wyraźne pogorszenie funkcji,
    • ból i obrzęk łydki, a szczególnie duszność lub ból w klatce piersiowej — takie objawy wymagają pilnej pomocy medycznej.

    Więcej o sygnałach ostrzegawczych można przeczytać w artykule o objawach zakażenia endoprotezy.

    Klękanie to tylko jeden element powrotu do sprawności

    Pacjenci po endoprotezoplastyce często pytają również o prowadzenie samochodu, pracę i sport. Powrót do każdej z tych czynności wymaga nieco innych zdolności. Osoba, która bez problemu chodzi kilka kilometrów, nie musi jeszcze dobrze tolerować ucisku blizny podczas klękania. Z kolei trudność w klękaniu nie oznacza automatycznie, że endoproteza działa nieprawidłowo.

    Przy planowaniu dalszej aktywności pomocne mogą być materiały o sporcie po endoprotezie biodra lub kolana oraz o powrocie do pracy po operacji.

    Najważniejsze wnioski — co może z nich wynieść ortopeda?

    Po prawidłowo wygojonej całkowitej endoprotezoplastyce kolana klękanie samo w sobie nie jest uznawane za czynność szkodliwą dla implantu. Problemem częściej pozostają tkliwość, drętwienie, ból przy ucisku, sztywność lub obawa przed uszkodzeniem protezy. Powrót do klękania powinien być stopniowy, na początku na miękkim podłożu i dopiero po wygojeniu rany. Jeżeli pojawia się narastający ból, obrzęk, problem z raną lub inne niepokojące objawy, trzeba najpierw wyjaśnić ich przyczynę.

    Piśmiennictwo

    • Wylde V, Artz N, Howells N, Blom AW. Kneeling ability after total knee replacement. EFORT Open Rev. 2019;4(7):460–467. DOI: 10.1302/2058-5241.4.180085.
    • Nadeem S, Mundi R, Chaudhry H. Surgery-related predictors of kneeling ability following total knee arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. Knee Surg Relat Res. 2021;33:36. DOI: 10.1186/s43019-021-00117-z.
    • Wallace SJS, Berger RA. Most Patients Can Kneel After Total Knee Arthroplasty. J Arthroplasty. 2019;34(5):898–900. DOI: 10.1016/j.arth.2019.01.047.
    • American Academy of Orthopaedic Surgeons. Total Knee Replacement. OrthoInfo. Dostęp: 10.09.2026.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Kiedy odstawić kule po endoprotezie biodra lub kolana?

    English version

    Po niepowikłanej endoprotezoplastyce biodra lub kolana o odstawieniu kul nie powinna decydować wyłącznie liczba dni od operacji. Najważniejsze jest to, czy można chodzić bezpiecznie, bez wyraźnego utykania lub uciekania operowanej nogi, z odpowiednią równowagą i kontrolą mięśni. U wielu pacjentów obciążanie kończyny rozpoczyna się bardzo wcześnie, często według tolerancji, ale tempo przechodzenia z dwóch kul do jednej i następnie do chodu bez podparcia powinno uwzględniać przebieg operacji oraz indywidualne zalecenia.

    Czy po endoprotezie można od razu obciążać operowaną nogę?

    Po typowej, stabilnej pierwotnej endoprotezoplastyce biodra lub kolana współczesne programy leczenia preferują wczesną pionizację i uruchamianie. Konsensus ERAS dotyczący endoprotezoplastyki biodra i kolana zaleca możliwie wczesną mobilizację, a aktualne wytyczne fizjoterapii po endoprotezie kolana kładą nacisk na wczesne odzyskiwanie chodu, równowagi i prawidłowych wzorców ruchowych.

    W przypadku bezcementowej endoprotezy biodra metaanaliza 17 badań nie wykazała, aby natychmiastowe obciążanie bez dodatkowego ograniczania zwiększało ryzyko nadmiernego przemieszczania się trzpienia, braku jego integracji z kością lub rewizji w porównaniu z częściowym obciążaniem. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent po każdej operacji może obciążać nogę bez ograniczeń.

    Kiedy zalecenia mogą być inne?

    Ograniczenie obciążania może być potrzebne m.in. po operacji rewizyjnej, złamaniu śródoperacyjnym lub okołoprotezowym, zastosowaniu przeszczepu kostnego, osteotomii, naprawie dodatkowych struktur miękkotkankowych albo w sytuacji, gdy stabilność rekonstrukcji wymaga ochrony. Dlatego wypisowe zalecenie operatora ma pierwszeństwo przed ogólnym schematem rehabilitacji.

    Jak zwykle wygląda przechodzenie z dwóch kul do jednej?

    Typowa kolejność to chodzik lub dwie kule, następnie jedna kula albo laska, a na końcu chód bez pomocy. Nie ma jednak obowiązku przechodzenia przez każdy etap dokładnie w tym samym czasie.

    • Dwie kule lub chodzik są przydatne, gdy chód jest jeszcze niepewny, noga jest osłabiona, ból ogranicza obciążanie albo istnieje ryzyko utraty równowagi.
    • Jedna kula lub laska może być kolejnym etapem, jeśli pacjent potrafi bezpiecznie przenosić ciężar na operowaną kończynę i nie nasila przy tym wyraźnie utykania.
    • Bez podparcia warto chodzić dopiero wtedy, gdy rezygnacja z pomocy nie pogarsza jakości chodu.

    Jeśli używana jest jedna kula lub laska po operacji biodra albo kolana, najczęściej trzyma się ją po stronie przeciwnej do operowanej kończyny. Dzięki temu zmniejsza się wymaganie stawiane mięśniom stabilizującym miednicę i łatwiej utrzymać prawidłowy wzorzec chodu.

    Po czym poznać, że można spróbować odstawić kule?

    Bardziej użyteczne od sztywnej daty są kryteria funkcjonalne. Zmniejszenie podparcia ma sens, gdy:

    • można przejść po płaskim podłożu bez wyraźnego utykania;
    • nie pojawia się uczucie, że operowana noga „ucieka” lub nagle się ugina;
    • równowaga pozwala bezpiecznie zawrócić, zatrzymać się i wstać z krzesła;
    • ból i obrzęk pozostają pod kontrolą po zwiększeniu liczby kroków;
    • po operacji kolana mięsień czworogłowy pozwala stabilnie kontrolować staw podczas obciążania;
    • po operacji biodra miednica jest wystarczająco stabilna i chód bez kuli nie nasila wyraźnego przechylania tułowia;
    • operujący ortopeda nie zalecił czasowego ograniczenia obciążania.

    Czy lepiej chodzić dłużej z jedną kulą, czy szybciej ją odstawić?

    Jeżeli bez kuli pacjent zaczyna wyraźnie utykać, skraca krok, pochyla tułów albo boi się obciążyć operowaną nogę, rozsądniej jest jeszcze przez pewien czas korzystać z podparcia i pracować nad siłą oraz wzorcem chodu. Celem nie jest jak najszybsze „pozbycie się kul”, lecz odzyskanie bezpiecznego i możliwie symetrycznego chodu.

    Z drugiej strony nie ma korzyści z utrzymywania dwóch kul wyłącznie z przyzwyczajenia, jeśli nie ma ograniczeń obciążania, a pacjent porusza się stabilnie i potrafi przejść do mniejszego podparcia bez pogorszenia chodu. Aktualne wytyczne po endoprotezie kolana podkreślają znaczenie treningu funkcjonalnego, równowagi i reedukacji chodu, a nie samego upływu czasu od operacji.

    Co zrobić, jeśli po odstawieniu kuli ból lub obrzęk się nasilają?

    Niewielkie przejściowe zwiększenie zmęczenia mięśni po większej aktywności może się zdarzyć. Jeśli jednak po zmianie sposobu chodzenia wyraźnie narasta ból, obrzęk lub utykanie, warto zmniejszyć obciążenie i na krótko wrócić do poprzedniego poziomu podparcia. Nasilanie objawów dzień po dniu powinno skłonić do oceny przyczyny, zamiast do dalszego forsowania marszu.

    Kiedy nie czekać na planową kontrolę?

    Pilnej oceny wymagają zwłaszcza:

    • nagła duszność, ból w klatce piersiowej lub zasłabnięcie;
    • wyraźnie narastający, jednostronny obrzęk łydki z bólem lub tkliwością;
    • gorączka z nasilającym się zaczerwienieniem, uciepleniem lub wyciekiem z rany;
    • nagły silny ból po upadku albo skręceniu kończyny;
    • nowa deformacja, wyraźne skrócenie kończyny lub niemożność jej obciążenia mimo wcześniejszego postępu;
    • nagłe wyraźne pogorszenie sprawności zamiast stopniowej poprawy.

    Odstawienie kul to tylko jeden etap powrotu do sprawności

    Samodzielny chód nie oznacza jeszcze pełnego zakończenia rehabilitacji. Siła, równowaga i tolerancja dłuższego wysiłku poprawiają się dalej. Osobno warto oceniać gotowość do prowadzenia samochodu po endoprotezie, powrotu do pracy oraz powrotu do sportu. Jeśli po operacji narasta obrzęk nogi, pomocne jest również rozróżnienie typowego obrzęku pooperacyjnego od objawów wymagających pilnej oceny: obrzęk nogi po operacji — co jest normalne?

    Piśmiennictwo

    1. Bove AM, Carroll LA, Cone S, et al. Clinical practice guideline for physical therapist management of total knee arthroplasty: revision 2026. Physical Therapy. 2026;106(7). DOI: 10.1093/ptj/pzag058.
    2. Huang L, Han W, Qi W, et al. Early unrestricted vs. partial weight bearing after uncemented total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. Front Surg. 2023;10:1225649. DOI: 10.3389/fsurg.2023.1225649.
    3. Wainwright TW, Gill M, McDonald DA, et al. Consensus statement for perioperative care in total hip replacement and total knee replacement surgery: Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) Society recommendations. Acta Orthop. 2020;91(1):3–19. DOI: 10.1080/17453674.2019.1683790.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Sport po endoprotezie biodra lub kolana — co można i kiedy?

    English version

    Po niepowikłanej endoprotezoplastyce biodra lub kolana większość pacjentów może stopniowo wracać do aktywności o małym obciążeniu, takich jak spacery, jazda na rowerze czy pływanie po pełnym zagojeniu rany. Nie ma jednak jednej daty bezpiecznego powrotu do każdego sportu. Bieganie, skoki, sporty kontaktowe i dyscypliny z gwałtownymi zmianami kierunku wymagają znacznie ostrożniejszej kwalifikacji, bo większe obciążenia oznaczają również większe konsekwencje ewentualnego upadku lub urazu.

    Najważniejsze jest nie tylko to, ile tygodni minęło od operacji, lecz także gojenie, siła mięśni, równowaga, zakres ruchu, stabilność chodu, reakcja stawu na wysiłek oraz rodzaj endoprotezy i doświadczenie pacjenta w danej dyscyplinie.

    Czy po endoprotezie trzeba zrezygnować ze sportu?

    Nie. Celem endoprotezoplastyki jest poprawa funkcji i jakości życia, a regularna aktywność fizyczna jest ważnym elementem utrzymania sprawności. Współczesne dane pokazują, że duża część pacjentów wraca po operacji do rekreacyjnej aktywności, szczególnie do dyscyplin o małym obciążeniu stawu.

    W metaanalizie dotyczącej endoprotezoplastyki kolana, obejmującej 45 badań i 14 498 kolan, do aktywności fizycznej lub sportu wróciło łącznie około 85% pacjentów, a mediana czasu wynosiła 4,1 miesiąca. Autorzy podkreślili jednak, że pewność dowodów dla analizowanych wyników była bardzo niska. Te dane opisują populację — nie są gotowym terminem zezwolenia na sport dla konkretnej osoby.

    Podobny obraz widać po całkowitej endoprotezoplastyce biodra. W przeglądzie 57 badań zbiorczy odsetek powrotu do sportu wynosił około 85%, a średni czas około 16 tygodni. Powrót do aktywności o małej intensywności był znacznie częstszy niż do sportów o dużym obciążeniu.

    Które aktywności są najłatwiejsze do wznowienia?

    Najbardziej przewidywalny jest powrót do aktywności o małym obciążeniu i małym ryzyku upadku. Najczęściej należą do nich:

    • spacery i marsz,
    • rower stacjonarny, a później jazda na rowerze w bezpiecznych warunkach,
    • pływanie po pełnym zagojeniu rany,
    • ćwiczenia w wodzie,
    • golf,
    • spokojne ćwiczenia siłowe dobrane do etapu rekonwalescencji.

    To nie oznacza, że każdą z tych aktywności można rozpocząć od razu. Przykładowo wejście do basenu przed całkowitym zagojeniem rany zwiększa ryzyko problemów z raną, a jazda na rowerze w ruchu ulicznym wymaga znacznie większej równowagi i szybkości reakcji niż ćwiczenie na rowerze stacjonarnym.

    A bieganie, tenis, narty i sporty kontaktowe?

    Im większe są uderzenia, skoki, gwałtowne zwroty i ryzyko upadku, tym mniej można polegać na prostym zaleceniu „po tylu tygodniach wolno”. Sporty o dużej intensywności są po endoprotezoplastyce podejmowane znacznie rzadziej niż aktywności o małym obciążeniu.

    Dotyczy to zwłaszcza regularnego biegania, sportów kontaktowych, gier z częstą zmianą kierunku, intensywnego tenisa, sportów walki oraz aktywności z dużym ryzykiem upadku. W tych sytuacjach znaczenie ma nie tylko potencjalne zużycie implantu, ale również ryzyko zwichnięcia, złamania okołoprotezowego albo urazu wymagającego ponownej operacji.

    Nie oznacza to automatycznego zakazu każdej bardziej wymagającej dyscypliny. Inaczej ocenia się osobę, która od lat jeździ rekreacyjnie na nartach i po operacji odzyskała pełną kontrolę kończyny, a inaczej kogoś, kto chce dopiero po endoprotezoplastyce rozpocząć sport obarczony znacznym ryzykiem upadku. Decyzja powinna być indywidualna.

    Biodro i kolano — czy powrót wygląda tak samo?

    Nie całkiem. Po endoprotezie biodra ograniczeniem we wczesnym okresie mogą być gojenie tkanek, osłabienie mięśni, kontrola miednicy i ryzyko upadku. Po endoprotezie kolana częściej dłużej utrzymują się obrzęk, ograniczenie zgięcia, sztywność oraz osłabienie mięśnia czworogłowego.

    Po endoprotezoplastyce jednoprzedziałowej kolana część pacjentów wraca do aktywności łatwiej niż po endoprotezoplastyce całkowitej. W najnowszej metaanalizie prawdopodobieństwo powrotu do aktywności lub sportu było większe po endoprotezie jednoprzedziałowej, ale pewność tego wyniku oceniono jako bardzo niską. Nie należy więc traktować go jako gwarancji szybszego powrotu u każdej osoby.

    Jak ortopeda ocenia gotowość do zwiększenia obciążenia?

    Przed przejściem do bardziej wymagającej aktywności warto ocenić funkcję, a nie tylko kalendarz. Dobre warunki do zwiększania obciążenia to zwykle:

    • całkowicie zagojona rana,
    • brak narastającego bólu spoczynkowego,
    • stabilny chód bez wyraźnego utykania,
    • wystarczający zakres ruchu do planowanej aktywności,
    • odpowiednia siła operowanej kończyny,
    • dobra równowaga i kontrola ruchu,
    • brak wyraźnego narastania obrzęku po dotychczasowym poziomie wysiłku.

    Jeżeli po zwiększeniu obciążenia ból lub obrzęk stają się wyraźnie większe i nie wracają do dotychczasowego poziomu, jest to sygnał, że progresja mogła być zbyt szybka.

    Jak wracać do sportu praktycznie?

    Najbezpieczniejszy jest powrót etapowy. Najpierw odbudowuje się podstawową sprawność — chód, zakres ruchu, siłę i równowagę. Później można zwiększać czas wysiłku i jego intensywność, a dopiero na końcu wprowadzać bardziej złożone ruchy charakterystyczne dla konkretnej dyscypliny.

    Nie warto zwiększać jednocześnie czasu, intensywności i trudności technicznej. Szczególnie przy sportach wymagających szybkiej reakcji dobrze jest najpierw odzyskać kontrolę ruchu w bezpiecznym środowisku. U osób wracających do bardziej wymagających dyscyplin pomocna może być ocena fizjoterapeutyczna oraz ustalenie planu z operatorem.

    Jeśli pytanie dotyczy nie sportu, lecz obowiązków zawodowych, osobno omówiono powrót do pracy po endoprotezie biodra lub kolana.

    Kiedy aktywność trzeba przerwać i skonsultować się z lekarzem?

    Nowy silny ból po upadku, nagła niemożność obciążenia kończyny, wyraźna deformacja, uczucie przemieszczenia stawu lub nagła utrata funkcji wymagają pilnej oceny. Szybszej konsultacji wymagają również gorączka, narastające zaczerwienienie, ucieplenie lub sączenie z rany.

    Nowy ból i obrzęk łydki mogą wymagać diagnostyki zakrzepicy. Duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie lub omdlenie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Więcej o objawach wymagających pilnej reakcji znajduje się w materiale o obrzęku nogi po operacji.

    Najważniejsza zasada

    Po endoprotezie warto wracać do aktywności, ale rodzaj sportu powinien być dopasowany do etapu gojenia, sprawności i ryzyka urazu. Średnie czasy z badań pomagają planować rekonwalescencję, lecz nie zastępują oceny konkretnego pacjenta.

    W publikacji Tomasza Pobożego i Macieja Kielara dotyczącej doboru endoprotezy biodra zwrócono uwagę, że codzienna aktywność i dalsze plany pacjenta są istotnymi elementami planowania leczenia. Sama ta praca nie określa jednak terminu powrotu do sportu — pokazuje natomiast, dlaczego poziom aktywności powinien być brany pod uwagę już na etapie kwalifikacji i doboru rozwiązania operacyjnego.

    Piśmiennictwo

    1. Poboży T, Kielar M. The use of various types of hip prostheses depending on the patient’s age and level of everyday activity. Medical Studies/Studia Medyczne. 2015;31(3):213–222. DOI: 10.5114/ms.2015.54763.
    2. Braz R, Gomes E, Valente C, et al. High rate of return to low-impact physical activity or sports after total and unicompartmental knee arthroplasty: A systematic review with meta-analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2026;34(9):3415–3428. DOI: 10.1002/ksa.70267. PMID: 41527885.
    3. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Hip Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-analysis. JBJS Rev. 2023;11(8). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00249. PMID: 37549241.
    4. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. JBJS Rev. 2023;11(7). PMID: 37499045.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Kiedy wrócić do pracy po endoprotezie biodra lub kolana?

    Po endoprotezie biodra lub kolana nie ma jednej daty bezpiecznego powrotu do pracy. Praca siedząca lub wykonywana z domu może być możliwa wcześniej, natomiast praca wymagająca wielogodzinnego stania, częstego chodzenia, dźwigania, klękania, pracy na wysokości albo prowadzenia pojazdów zwykle wymaga dłuższego okresu rekonwalescencji. O gotowości powinny decydować nie tylko tygodnie od operacji, lecz także gojenie rany, ból, siła, sposób chodzenia, zakres ruchu, rodzaj pracy i możliwość bezpiecznego dojazdu.

    W przeglądach badań średni czas powrotu do pracy wynosił około 11 tygodni po endoprotezoplastyce biodra i około 13 tygodni po endoprotezoplastyce kolana, ale rozrzut był bardzo duży. Te liczby opisują grupy pacjentów — nie są terminem, który należy automatycznie stosować u konkretnej osoby.

    Dlaczego nie ma jednej daty?

    Dwie osoby po tej samej operacji mogą wykonywać zupełnie inną pracę. Dla pracownika biurowego najważniejsza może być możliwość wygodnego siedzenia, przejścia do toalety i dojazdu do pracy. Dla osoby pracującej fizycznie znaczenie mają dodatkowo siła, równowaga, pewne chodzenie po nierównym terenie, schody, dźwiganie i zdolność do bezpiecznego wykonania wielogodzinnej zmiany.

    Na termin wpływają również przebieg operacji i gojenia, wiek, choroby współistniejące, stan drugiej kończyny, rodzaj implantacji, wydolność mięśni przed zabiegiem oraz możliwość stopniowego zwiększania obciążeń. W publikacji Tomasza Pobożego i Macieja Kielara dotyczącej doboru endoprotezy biodra zwracano uwagę, że wiek i codzienna aktywność pacjenta są istotnymi elementami planowania leczenia. Sam ten artykuł nie wyznacza jednak terminu powrotu do pracy.

    Co pokazują badania po endoprotezie biodra?

    W metaanalizie 57 badań dotyczących powrotu do aktywności po pierwotnej endoprotezoplastyce biodra średni czas powrotu do pracy wynosił 11,2 tygodnia, przy bardzo szerokim zakresie od około 1 do 27 tygodni. Autorzy podkreślili, że młodsi pacjenci oraz osoby wykonujące pracę o mniejszych wymaganiach fizycznych wracały wcześniej, natomiast ciężka praca fizyczna była związana z mniejszym prawdopodobieństwem powrotu.

    Drugi przegląd systematyczny obejmujący 48 badań wykazał, że spośród osób pracujących przed operacją około 88% wróciło później do pracy. Również w tej analizie praca wymagająca dużego wysiłku fizycznego wiązała się z wolniejszym i mniej pewnym powrotem.

    A po endoprotezie kolana?

    W przeglądzie 44 badań po całkowitej endoprotezoplastyce kolana średni czas powrotu do pracy wynosił 12,9 tygodnia, a wartości w poszczególnych badaniach mieściły się w bardzo szerokim zakresie od 5 do 42 tygodni. Także tutaj znaczenie miały wiek i wymagania fizyczne zawodu.

    Po operacji kolana dodatkowym ograniczeniem bywa utrzymujący się obrzęk i sztywność. Sam fakt, że pacjent chodzi już bez kul, nie oznacza jeszcze, że jest gotowy przez osiem godzin stać, chodzić po schodach lub wykonywać pracę wymagającą częstego kucania i dźwigania.

    Praca siedząca i zdalna

    Przy spokojnej pracy biurowej powrót bywa możliwy wcześniej niż wynikałoby ze średnich podawanych w badaniach. U części pacjentów rozważa się stopniowy powrót około 4–6 tygodni po operacji, zwłaszcza jeśli możliwa jest praca z domu, zmiana pozycji i robienie przerw. Nie jest to jednak uniwersalne zalecenie.

    Problemem może być nie sama praca przy komputerze, lecz dojazd, długie siedzenie bez możliwości zmiany pozycji, konieczność chodzenia po dużym biurze, schody albo kilkugodzinne spotkania. Po endoprotezie kolana dłuższe siedzenie może nasilać sztywność i obrzęk, dlatego warto mieć możliwość regularnego wstawania i krótkiego chodzenia.

    Praca stojąca i fizyczna

    Praca wymagająca stałego chodzenia, przenoszenia ciężarów, klękania, wchodzenia po drabinach albo pracy na nierównym podłożu wymaga większej rezerwy funkcjonalnej. W takim przypadku sama poprawa bólu nie wystarcza. Potrzebne są odpowiednia siła, kontrola kończyny, równowaga i zdolność do utrzymania wysiłku przez całą zmianę.

    Powrót może być bezpieczniejszy etapami: najpierw krótszy czas pracy lub lżejszy zakres obowiązków, później stopniowe zwiększanie obciążeń. Jeśli pracodawca może czasowo ograniczyć dźwiganie, pracę na wysokości lub wielogodzinne stanie, ułatwia to powrót bez gwałtownego przeciążania operowanej kończyny.

    Jak ortopeda ocenia gotowość do powrotu do pracy?

    Przed powrotem warto ocenić nie tylko kalendarz, ale także funkcję. W zależności od rodzaju pracy znaczenie mają:

    • zagojona rana bez narastającego zaczerwienienia i sączenia,
    • ból możliwy do kontrolowania bez leków upośledzających koncentrację lub czas reakcji,
    • pewne chodzenie na potrzebnym dystansie,
    • bezpieczne wchodzenie po schodach, jeśli jest wymagane,
    • możliwość siedzenia lub stania przez czas potrzebny w pracy z rozsądnymi przerwami,
    • brak znacznego narastania obrzęku po typowej aktywności,
    • odpowiednia siła i równowaga do konkretnych obowiązków,
    • możliwość bezpiecznego dotarcia do pracy i powrotu do domu.

    Jeżeli do pracy trzeba dojeżdżać samochodem, osobno należy ocenić gotowość do prowadzenia. Więcej informacji znajduje się w artykule o prowadzeniu samochodu po endoprotezie biodra lub kolana.

    Kiedy lepiej jeszcze nie wracać?

    Powrót do pracy należy odłożyć i skontaktować się z lekarzem, jeśli po początkowej poprawie pojawia się wyraźne pogorszenie: narastający ból, gwałtownie zwiększający się obrzęk, pogarszający się chód, gorączka, sączenie z rany albo wyraźne zaczerwienienie i ucieplenie okolicy operowanej.

    Nowy ból i obrzęk łydki wymagają oceny pod kątem zakrzepicy. Duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, omdlenie lub nagłe znaczne osłabienie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Szerzej omówiono to w materiale o obrzęku nogi po operacji.

    Najważniejsze: rodzaj pracy jest tak samo ważny jak rodzaj operacji

    Średnie z badań pomagają ustawić oczekiwania, ale nie powinny zastępować indywidualnej oceny. Dwie osoby operowane tego samego dnia mogą bezpiecznie wrócić do pracy w zupełnie różnych terminach. Najlepszym kryterium jest gotowość do wykonania konkretnych obowiązków bez istotnego nasilania bólu, obrzęku i ryzyka upadku lub przeciążenia.

    Przy pracy ciężkiej fizycznie, odpowiedzialnej za bezpieczeństwo innych osób lub wymagającej szczególnej sprawności ruchowej termin warto ustalić podczas kontroli pooperacyjnej. Pozostałe materiały dotyczące rekonwalescencji znajdują się w sekcji Wiedza dla pacjentów.

    Piśmiennictwo

    1. Poboży T, Kielar M. The use of various types of hip prostheses depending on the patient’s age and level of everyday activity. Medical Studies/Studia Medyczne. 2015;31(3):213-222. DOI: 10.5114/ms.2015.54763.
    2. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Hip Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-analysis. JBJS Rev. 2023;11(8). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00249. PMID: 37549241.
    3. Soleimani M, Babagoli M, Baghdadi S, et al. Return to work following primary total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. J Orthop Surg Res. 2023;18:95. DOI: 10.1186/s13018-023-03578-y. PMID: 36782319.
    4. Pasqualini I, Emara AK, Rullan PJ, et al. Return to Sports and Return to Work After Total Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. JBJS Rev. 2023;11(7). DOI: 10.2106/JBJS.RVW.22.00250. PMID: 37499045.
    5. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing. NICE guideline NG158. NICE NG158.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Zakażenie endoprotezy — jakie objawy powinny niepokoić?

    Po endoprotezoplastyce narastający ból, nasilający się obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie okolicy stawu, wyciek z rany albo gorączka wymagają kontaktu z lekarzem, zwłaszcza jeśli objawy zamiast stopniowo słabnąć stają się wyraźniejsze. Nie każdy ból lub cieplejszy staw oznacza zakażenie — we wczesnym okresie po operacji część takich objawów jest elementem gojenia. Zakażenia okołoprotezowego nie można jednak pewnie potwierdzić ani wykluczyć na podstawie jednego objawu lub jednego badania krwi.

    Co to jest zakażenie okołoprotezowe?

    Zakażenie okołoprotezowe dotyczy tkanek otaczających wszczepioną endoprotezę. Bakterie mogą przylegać do powierzchni implantu i tworzyć biofilm, czyli strukturę utrudniającą ich usunięcie przez układ odpornościowy i same antybiotyki. Z tego powodu zakażenie endoprotezy jest innym problemem niż powierzchowne zaczerwienienie skóry wokół gojącej się rany.

    Infekcja może ujawnić się wcześnie po operacji, ale także wiele miesięcy lub lat później. Późne zakażenie bywa związane z przedostaniem się bakterii do krwi z innego ogniska w organizmie. Dlatego nagły, niewyjaśniony ból wcześniej dobrze funkcjonującej endoprotezy również wymaga diagnostyki.

    Które objawy są najbardziej niepokojące?

    W pierwszych dniach po dużej operacji ortopedycznej ból, obrzęk i umiarkowane ocieplenie operowanej okolicy są częste. Ważniejszy od samej obecności objawu jest jego kierunek zmian: prawidłowo dolegliwości powinny z czasem stopniowo słabnąć.

    • ból, który narasta zamiast się zmniejszać albo powraca po okresie wyraźnej poprawy,
    • postępujące zaczerwienienie, obrzęk lub ucieplenie okolicy operowanego stawu,
    • wyciek z rany, szczególnie utrzymujący się lub pojawiający ponownie po wcześniejszym zagojeniu,
    • rozejście się rany lub widoczna wydzielina,
    • gorączka, dreszcze, poty, osłabienie lub pogorszenie ogólnego samopoczucia,
    • nowa sztywność i pogorszenie funkcji wcześniej dobrze działającego stawu,
    • nagły, niewyjaśniony ból endoprotezy wiele miesięcy lub lat po operacji.

    Sam obrzęk nogi ma również inne możliwe przyczyny, w tym zakrzepicę. Jeżeli dominującym objawem jest obrzmienie kończyny, warto przeczytać także: „Obrzęk nogi po operacji — co jest normalne, a kiedy trzeba działać pilnie?”.

    Kiedy potrzebna jest pilna ocena?

    Z lekarzem operującym lub oddziałem należy skontaktować się szybko, jeśli rana zaczyna sączyć się, jej wygląd wyraźnie się pogarsza, ból narasta albo pojawia się gorączka. Szczególnie niepokojące jest połączenie kilku objawów: nasilającego się bólu, obrzęku, wycieku i pogorszenia stanu ogólnego.

    Pilnej pomocy medycznej wymaga ciężkie pogorszenie stanu ogólnego, wysoka gorączka z dreszczami, splątanie, omdlenie, duszność, bardzo szybkie pogarszanie się objawów lub inne cechy mogące wskazywać na uogólnione zakażenie. W takiej sytuacji nie należy czekać na planową wizytę.

    Jak rozpoznaje się zakażenie endoprotezy?

    Rozpoznanie opiera się na połączeniu wywiadu, badania klinicznego, badań krwi, obrazowania i — gdy istnieje podejrzenie infekcji — często badania płynu pobranego ze stawu. Europejskie kryteria EBJIS celowo dzielą przypadki na zakażenie mało prawdopodobne, prawdopodobne i potwierdzone, ponieważ żaden pojedynczy test nie jest doskonały.

    Badania krwi

    Najczęściej ocenia się między innymi CRP i OB. Podwyższone wartości mogą zwiększać podejrzenie infekcji, ale nie wskazują jednoznacznie jej źródła. Równie ważne: prawidłowy wynik CRP lub OB nie wyklucza zakażenia okołoprotezowego. Metaanaliza obejmująca dziesiątki badań potwierdziła, że markery zapalne w surowicy nie mają wystarczającej dokładności, aby samodzielnie potwierdzić lub wykluczyć infekcję.

    RTG i inne badania obrazowe

    RTG pomaga ocenić położenie implantów, stan kości, cechy obluzowania lub złamania okołoprotezowego, ale prawidłowe zdjęcie nie wyklucza wczesnego zakażenia. Inne badania dobiera się do konkretnego problemu. Rezonans z technikami ograniczającymi artefakty metaliczne może dostarczać dodatkowych informacji, ale nie jest podstawowym testem zastępującym ocenę kliniczną i badania mikrobiologiczne.

    Punkcja stawu

    Jeżeli podejrzenie zakażenia jest istotne, ortopeda może zdecydować o pobraniu płynu ze stawu. Ocenia się w nim między innymi liczbę i odsetek określonych komórek zapalnych, a materiał kieruje się do posiewu; w wybranych sytuacjach wykorzystuje się także dodatkowe testy. Wynik interpretuje się łącznie z pozostałymi danymi, a nie w oderwaniu od obrazu klinicznego.

    USG może być pomocne do uwidocznienia płynu i precyzyjnego prowadzenia igły podczas punkcji, szczególnie w stawie biodrowym lub gdy zbiornik płynu jest niewielki. Sam obraz ultrasonograficzny nie może jednak wykluczyć zakażenia endoprotezy.

    Czy można „na próbę” zacząć antybiotyk?

    Nie należy samodzielnie rozpoczynać pozostałych w domu antybiotyków. Jeśli stan pacjenta jest stabilny, lekarz zwykle stara się najpierw uzyskać materiał do badań mikrobiologicznych, ponieważ wcześniejsze podanie antybiotyku może utrudnić identyfikację drobnoustroju. Wyjątkiem są sytuacje ciężkiego zakażenia ogólnego, w których leczenie ratujące zdrowie i życie nie może być opóźniane — wtedy decyzje podejmuje zespół medyczny.

    Jak wygląda leczenie?

    Leczenie zależy od czasu trwania infekcji, stanu implantu, rodzaju drobnoustroju, jakości tkanek i ogólnego stanu pacjenta. W wybranych świeżych zakażeniach możliwe jest chirurgiczne oczyszczenie stawu z pozostawieniem stabilnych elementów endoprotezy i odpowiednio dobrana antybiotykoterapia. W innych sytuacjach konieczna może być wymiana części lub całej endoprotezy, jednoczasowa albo etapowa.

    Najważniejsze jest to, że potwierdzone zakażenie okołoprotezowe nie powinno być sprowadzane do „zwykłego zapalenia leczonego tabletką”. Biofilm na implancie sprawia, że u wielu pacjentów potrzebne jest leczenie skojarzone chirurgiczne i przeciwbakteryjne. Konkretnej strategii nie da się ustalić bez pełnej diagnostyki.

    Co jeszcze może powodować ból endoprotezy?

    Zakażenie jest tylko jedną z przyczyn. Ból może wynikać również z problemów tkanek miękkich, przeciążenia, złamania okołoprotezowego, niestabilności, obluzowania implantu albo dolegliwości pochodzących z kręgosłupa czy sąsiedniego stawu. Z tego powodu sam ból nie jest rozpoznaniem, ale nowy lub narastający ból endoprotezy wymaga ustalenia przyczyny.

    Jeżeli jesteś przed operacją, zobacz także: kwalifikacja do endoprotezy biodra oraz kwalifikacja do endoprotezy kolana. Po zabiegu przydatne mogą być również materiały o trwałości endoprotezy biodra i obrzęku nogi po operacji.

    Podsumowanie

    Po operacji najważniejsza jest obserwacja trendu. Ból, obrzęk i ocieplenie powinny stopniowo się zmniejszać. Narastanie objawów, wyciek z rany, gorączka albo nagły ból wcześniej dobrze działającej endoprotezy powinny skłonić do kontroli. Rozpoznania zakażenia nie stawia się na podstawie samego CRP, RTG czy USG — potrzebna jest całościowa ocena, a przy istotnym podejrzeniu często również pobranie płynu ze stawu.

    Piśmiennictwo

    1. McNally M, Sousa R, Wouthuyzen-Bakker M, et al. The EBJIS definition of periprosthetic joint infection: a practical guide for clinicians. Bone Joint J. 2021;103-B(1):18–25. DOI: 10.1302/0301-620X.103B1.BJJ-2020-1381.R1. PMID 33380199.
    2. Sigmund IK, Dietz MJ, Sabater-Martos M, Palmer AJR, Cortés-Penfield N; Serum Marker Workgroup for the Unified PJI Definition Taskforce. Serum inflammatory markers for the screening and diagnosis of periprosthetic joint infection: a systematic review and meta-analysis. J Bone Jt Infect. 2025;10(5):363–376. DOI: 10.5194/jbji-10-363-2025. PMID 41230391.
    3. American Association of Hip and Knee Surgeons. Infection and Your Joint Replacement. Materiał edukacyjny dla pacjentów, HipKneeInfo.

    Opracowanie medyczne: dr n. med. Tomasz Poboży - ortopeda, specjalista II stopnia ortopedii i traumatologii narządu ruchu. Zakres praktyki obejmuje m.in. endoprotezoplastykę stawu biodrowego i kolanowego. Materiał edukacyjny nie zastępuje badania lekarskiego ani indywidualnych zaleceń.

  • Jak długo wytrzymuje endoproteza biodra?

    Nie ma jednej daty, po której endoprotezę biodra trzeba wymienić. Nowoczesny implant może służyć przez kilkadziesiąt lat, a u wielu pacjentów nie będzie wymagał operacji rewizyjnej przez całe dalsze życie. Najnowsze dane dotyczące współcześnie stosowanych powierzchni stawowych są wyraźnie bardziej optymistyczne niż często powtarzane „15–20 lat”.

    W dużej analizie opublikowanej w 2026 r. w The Lancet, obejmującej ponad 1,9 mln całkowitych endoprotezoplastyk biodra, 93,6% implantów nie wymagało rewizji po 20 latach. Autorzy oszacowali na podstawie modelu statystycznego przeżywalność na 92,8% po 25 latach i 92,1% po 30 latach. Te dwie ostatnie wartości są jednak prognozą opartą na dostępnych danych, a nie wynikiem bezpośredniej 30-letniej obserwacji wszystkich współczesnych implantów.

    Co właściwie oznacza, że endoproteza „wytrzymuje”?

    W badaniach naukowych trwałość endoprotezy najczęściej mierzy się jako przeżywalność bez operacji rewizyjnej. Oznacza to, że implant nie musiał być wymieniony ani częściowo, ani całkowicie.

    Nie oznacza to automatycznie, że każdy pacjent przez cały ten czas nie ma żadnych dolegliwości. Można mieć dobrze funkcjonującą endoprotezę i okresowo odczuwać ból z innych przyczyn, np. z kręgosłupa, ścięgien pośladkowych czy tkanek miękkich. Z drugiej strony nie każda zmiana widoczna w RTG oznacza konieczność kolejnej operacji.

    Skąd wzięło się popularne „15–20 lat”?

    To określenie ma historyczne podstawy, ale coraz gorzej opisuje współczesną endoprotezoplastykę. W opublikowanym w 2019 r. przeglądzie, obejmującym przede wszystkim starsze generacje implantów, około 58% endoprotez pozostawało bez rewizji po 25 latach. Tę liczbę przez lata szeroko cytowano w materiałach dla pacjentów.

    Analiza z 2026 r. celowo skupiła się na nowoczesnych powierzchniach stawowych i wykazała znacznie lepszą przeżywalność. Nie oznacza to, że można wprost porównać oba wyniki jak dwa identyczne badania — różnią się populacjami, okresem wykonywania operacji i konstrukcjami implantów. Pokazują jednak, dlaczego dziś nie należy przedstawiać 15–20 lat jako „terminu ważności” endoprotezy biodra.

    Od czego zależy trwałość endoprotezy?

    Na ryzyko późniejszej rewizji wpływa wiele elementów. Znaczenie mają między innymi wiek pacjenta w chwili operacji, jakość kości, rodzaj i sposób mocowania implantu, powierzchnie współpracujące w stawie, prawidłowe ustawienie komponentów, choroby współistniejące oraz przyczyna, z powodu której wykonano endoprotezoplastykę.

    Młodszy pacjent ma przede wszystkim więcej lat, podczas których implant pracuje i może wymagać rewizji. U osoby operowanej w późniejszym wieku dobrze funkcjonująca endoproteza bardzo często może pozostać implantem na całe dalsze życie.

    Nie można też sprowadzać trwałości do prostego podziału „cementowana krócej, bezcementowa dłużej” albo odwrotnie. Oba sposoby mocowania mogą dawać bardzo dobre wyniki, jeśli są właściwie dobrane do pacjenta. Więcej na ten temat: endoproteza biodra cementowana czy bezcementowa?

    Dlaczego czasem potrzebna jest operacja rewizyjna?

    Endoprotezy nie wymienia się profilaktycznie tylko dlatego, że od operacji minęło 15, 20 czy 25 lat. Rewizję rozważa się wtedy, gdy pojawia się konkretny problem kliniczny. Do ważniejszych przyczyn należą:

    • aseptyczne obluzowanie któregoś z komponentów,
    • zużycie powierzchni stawowych i związana z nim osteoliza,
    • zakażenie okołoprotezowe,
    • nawracające zwichnięcia lub niestabilność,
    • złamanie okołoprotezowe,
    • rzadziej inne problemy mechaniczne związane z implantem.

    Jakie objawy po latach powinny skłonić do kontroli?

    Nowy ból biodra po wielu latach od endoprotezoplastyki nie oznacza od razu obluzowania. Warto go jednak ocenić, zwłaszcza gdy narasta, pojawia się podczas obciążania albo zaczyna ograniczać chodzenie.

    • narastający ból w pachwinie lub udzie, szczególnie przy wstawaniu i pierwszych krokach,
    • nowe utykanie lub wyraźne pogorszenie sprawności,
    • uczucie niestabilności albo nawracające „wyskakiwanie” stawu,
    • nagły silny ból po upadku i niemożność obciążenia kończyny — wymaga pilnej oceny pod kątem złamania lub zwichnięcia,
    • gorączka, zaczerwienienie, ocieplenie okolicy stawu lub wyciek z rany — wymagają pilnej konsultacji ze względu na możliwość zakażenia.

    Ból pachwiny ma też wiele innych przyczyn. Pomocne może być szersze omówienie: ból w pachwinie — kiedy pochodzi z biodra?

    Jak ortopeda sprawdza, czy endoproteza jest obluzowana?

    Punktem wyjścia jest rozmowa z pacjentem, badanie kliniczne i RTG wykonane w odpowiednich projekcjach. Szczególnie wartościowe jest porównanie ze starszymi zdjęciami, ponieważ pozwala ocenić, czy położenie komponentów lub linie wokół implantu zmieniają się w czasie.

    Jeżeli obraz jest niejednoznaczny, w wybranych sytuacjach potrzebna jest tomografia komputerowa lub inne badania. Ważna zasada z międzynarodowego konsensusu z 2026 r. brzmi: zanim problem uzna się za aseptyczne obluzowanie, trzeba uwzględnić i odpowiednio wykluczyć zakażenie okołoprotezowe.

    Czy trzeba robić RTG co roku przez całe życie?

    Nie ma jednego, dobrze udowodnionego harmonogramu kontroli odpowiedniego dla wszystkich pacjentów i wszystkich implantów. Częstotliwość wizyt zależy od wieku, czasu od operacji, rodzaju endoprotezy, dotychczasowych zdjęć i zaleceń ośrodka prowadzącego.

    Najważniejsze jest, aby nie ignorować nowych objawów tylko dlatego, że operacja była wiele lat temu. Gdy biodro zaczyna boleć, pojawia się utykanie albo dochodzi do urazu, kontrola powinna odbyć się wcześniej niż planowana rutynowa wizyta.

    Czy można „przedłużyć życie” endoprotezy?

    Nie ma prostego sposobu, który gwarantuje określoną liczbę dodatkowych lat. Rozsądne jest natomiast utrzymywanie dobrej ogólnej sprawności, ograniczanie ryzyka upadków, dbanie o masę ciała i leczenie chorób przewlekłych. Rodzaj aktywności po operacji warto dostosować do wieku, sprawności i zaleceń operatora zamiast kierować się samą obawą przed „zużyciem” implantu.

    Sama rehabilitacja jest ważna dla odzyskania funkcji, ale nie należy obiecywać, że konkretny program ćwiczeń mechanicznie „wydłuży” trwałość implantu o określoną liczbę lat.

    Co te dane znaczą dla pacjenta?

    Jeżeli kwalifikujesz się do endoprotezoplastyki, nie warto odkładać potrzebnej operacji wyłącznie z obawy, że „proteza starczy tylko na 15 lat”. Ryzyko rewizji jest jednym z elementów decyzji, ale współczesne wyniki są bardzo dobre, a u konkretnego pacjenta trzeba zestawić je z nasileniem bólu, ograniczeniem funkcji, wiekiem, jakością kości i możliwościami leczenia nieoperacyjnego.

    Więcej o samej kwalifikacji: endoproteza biodra — kwalifikacja i leczenie operacyjne. Pozostałe materiały znajdziesz w sekcji Wiedza dla pacjentów. Informacje o miejscach konsultacji są na stronie Gdzie przyjmuję.

    Źródła

    • Pentland M, et al. Survivorship of modern total hip replacement to 30 years: an updated systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports. The Lancet. 2026. DOI: 10.1016/S0140-6736(25)02305-0. PubMed.
    • Evans JT, et al. How long does a hip replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up. The Lancet. 2019;393:647–654.
    • International consensus on the diagnosis of aseptic loosening following total hip arthroplasty. Bone & Joint Journal. 2026. PubMed.

    Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny implantów ani kwalifikacji do leczenia.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Endoproteza biodra cementowana czy bezcementowa? Jak dobiera się sposób mocowania

    Nie ma jednej odpowiedzi, że endoproteza biodra cementowana jest „lepsza” albo że bezcementowa jest „nowocześniejsza”. Sposób mocowania dobiera się do konkretnego pacjenta — przede wszystkim do jakości kości, ryzyka złamania okołoprotezowego, anatomii kości udowej, wieku i chorób współistniejących, a także do konstrukcji implantu i doświadczenia zespołu operacyjnego.

    W praktyce najważniejsza decyzja często dotyczy trzpienia udowego. Może on zostać osadzony z użyciem cementu kostnego albo bez cementu, na zasadzie stabilnego „press-fit”, a następnie biologicznego wrastania kości w porowatą powierzchnię implantu. Możliwe są też rozwiązania hybrydowe — na przykład bezcementowa panewka i cementowany trzpień.

    Czym różni się mocowanie cementowane od bezcementowego?

    Trzpień cementowany

    W technice cementowanej pomiędzy kością a trzpieniem znajduje się cement kostny, najczęściej polimetakrylan metylu (PMMA). W potocznym języku bywa nazywany „klejem”, ale jest to uproszczenie. Cement wypełnia przestrzeń pomiędzy implantem a przygotowaną kością i tworzy stabilne mechaniczne zakotwiczenie trzpienia.

    Istotną cechą jest uzyskanie stabilnego mocowania od razu podczas operacji, bez konieczności oczekiwania na biologiczne wrośnięcie kości w powierzchnię trzpienia.

    Trzpień bezcementowy

    Trzpień bezcementowy jest dobierany i osadzany tak, aby uzyskać odpowiednią pierwotną stabilność mechaniczną w kości. Jego powierzchnia jest zaprojektowana w sposób ułatwiający późniejsze połączenie biologiczne z kością. Długotrwała stabilność zależy więc nie tylko od początkowego dopasowania, ale również od prawidłowego procesu integracji implantu z kością.

    Dlatego bardzo ważne są jakość i geometria kości udowej. Trzpień, który jest dobrym wyborem u pacjenta z mocną kością, nie musi być najlepszym wyborem przy cienkiej warstwie korowej i osteoporozie.

    Czy cementowana endoproteza jest tylko dla osób starszych?

    Nie. Wiek jest ważny, ale nie powinien być jedynym kryterium. Aktualne wytyczne AAOS dotyczące endoprotezoplastyki biodra z powodu choroby zwyrodnieniowej podkreślają, że decyzję o cementowanym lub bezcementowym mocowaniu należy indywidualizować. Jednocześnie u starszych pacjentów cementowany trzpień może być rozważany ze względu na niższe ryzyko złamania okołoprotezowego.

    AAOS zwraca szczególną uwagę na pacjentów z większym ryzykiem złamania, między innymi osoby z osteoporozą i starsze kobiety. To nie znaczy, że każda osoba w określonym wieku powinna otrzymać ten sam implant. Sama metryka jest tylko jednym z przybliżonych wskaźników jakości kości.

    Dlaczego przy słabszej kości częściej rozważa się cement?

    Podczas osadzania trzpienia bezcementowego konieczne jest uzyskanie odpowiedniej stabilności poprzez dopasowanie implantu do kanału kości udowej. Jeżeli kość jest krucha, zbyt duże naprężenia mogą zwiększać ryzyko pęknięcia kości podczas operacji lub złamania okołoprotezowego we wczesnym okresie po zabiegu.

    W dużej analizie American Joint Replacement Registry obejmującej 279 052 pierwotne endoprotezoplastyki biodra u osób w wieku co najmniej 65 lat mocowanie bezcementowe było związane z większym ryzykiem złamania okołoprotezowego niż mocowanie cementowane. Po uwzględnieniu wieku, płci i konkurencyjnego ryzyka zgonu HR wynosił 7,70. Badanie miało jednak charakter rejestrowy i obserwacyjny, więc nie oznacza, że cement jest przyczynowo lepszy dla każdego pacjenta powyżej 65. roku życia.

    To ważne rozróżnienie: dane rejestrowe pomagają wskazać grupy ryzyka, ale o wyborze implantu decyduje anatomia konkretnej kości i pełny obraz kliniczny.

    Kiedy mocowanie bezcementowe może być dobrym wyborem?

    Bezcementowy trzpień jest często rozważany u pacjentów z dobrą jakością kości i anatomią pozwalającą na bezpieczne uzyskanie stabilnego press-fit. Biologiczne wrastanie kości może zapewniać trwałe mocowanie, dlatego metoda ta jest szeroko stosowana w pierwotnej endoprotezoplastyce biodra.

    Nie należy jednak upraszczać decyzji do reguły „młody — bez cementu, starszy — cement”. Dwóch pacjentów w tym samym wieku może mieć zupełnie inną jakość kości, kształt kanału kości udowej i ryzyko złamania.

    Co to jest endoproteza hybrydowa?

    Określenie „cementowana” lub „bezcementowa” bywa używane dla całej endoprotezy, choć poszczególne jej elementy mogą być mocowane inaczej. W rozwiązaniu hybrydowym panewka jest zwykle osadzana bezcementowo, natomiast trzpień udowy — z użyciem cementu.

    Dlatego podczas rozmowy przed operacją warto zapytać nie tylko „jaka endoproteza?”, ale również jak będzie mocowana panewka i jak będzie mocowany trzpień.

    Czy cementowana endoproteza jest mniej trwała?

    Nie można tego stwierdzić w taki prosty sposób. Obie strategie mocowania mają wieloletnią historię i mogą dawać bardzo dobre wyniki. Trwałość endoprotezy zależy od wielu elementów: właściwego wskazania do operacji, konstrukcji konkretnego implantu, ustawienia komponentów, jakości kości, obciążeń, infekcji, zwichnięcia, zużycia powierzchni trących i innych czynników.

    Wytyczne AAOS pokazują, że literatura porównująca cementowane i bezcementowe trzpienie nie daje jednej przewagi we wszystkich punktach końcowych. Najbardziej konsekwentnym argumentem za cementowanym trzpieniem u starszych osób jest ograniczenie ryzyka złamania okołoprotezowego, a nie twierdzenie, że jeden typ „wytrzymuje dłużej” u każdego pacjenta.

    A co z ryzykiem związanym z cementem?

    Podczas cementowania i wprowadzania implantu mogą wystąpić przejściowe zaburzenia krążeniowo-oddechowe określane jako bone cement implantation syndrome (BCIS), obejmujące między innymi spadek ciśnienia i utlenowania krwi. Zjawisko ma znaczenie szczególnie u pacjentów o dużym ryzyku anestezjologicznym, dlatego zespół operacyjny i anestezjologiczny uwzględnia je w planowaniu zabiegu.

    Jednocześnie nowsze przeglądy zwracają uwagę, że podobne zaburzenia mogą występować również podczas endoprotezoplastyki bezcementowej i że nie ma wystarczających danych, aby cały mechanizm BCIS przypisać wyłącznie samemu cementowi. Jest to więc realny element oceny ryzyka, ale nie argument pozwalający automatycznie uznać technikę bezcementową za bezpieczniejszą dla każdego chorego.

    Jak chirurg ocenia, który sposób mocowania wybrać?

    Decyzja jest zwykle podejmowana na podstawie kilku informacji jednocześnie:

    • wieku i ogólnego ryzyka złamania,
    • jakości kości i podejrzenia osteoporozy,
    • kształtu i szerokości kanału kości udowej widocznego w RTG,
    • rozpoznania będącego wskazaniem do operacji — na przykład zwyrodnienie stawu i złamanie szyjki kości udowej to inne sytuacje kliniczne,
    • wcześniejszych operacji lub deformacji kości,
    • chorób ogólnych i ryzyka anestezjologicznego,
    • konstrukcji dostępnych implantów oraz doświadczenia chirurga z daną techniką.

    Nie każdy pacjent wymaga przed endoprotezoplastyką densytometrii DXA wyłącznie w celu wyboru trzpienia. Badanie w kierunku osteoporozy wykonuje się wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania wynikające z wieku, wywiadu, przebytych złamań i czynników ryzyka. RTG pozostaje podstawowym badaniem planistycznym przed typową pierwotną endoprotezoplastyką.

    Czy rodzaj mocowania decyduje o tym, kiedy można chodzić po operacji?

    Nie samodzielnie. Po wielu współczesnych pierwotnych endoprotezoplastykach pacjent jest uruchamiany wcześnie, ale zakres obciążania zależy od całego przebiegu operacji, stabilności implantu, jakości kości, ewentualnych powikłań i indywidualnego protokołu operatora. Nie należy więc zakładać, że cementowana endoproteza zawsze oznacza pełne obciążanie, a bezcementowa zawsze wymaga długiego chodzenia o kulach bez obciążania.

    Co warto zapytać przed operacją?

    • Jaki typ mocowania trzpienia jest planowany i dlaczego?
    • Czy jakość mojej kości zwiększa ryzyko złamania okołoprotezowego?
    • Czy plan jest bezcementowy, cementowany czy hybrydowy?
    • Czy w moim przypadku istnieją czynniki, które mogą zmienić plan podczas operacji?
    • Jak będzie wyglądało obciążanie kończyny i rehabilitacja po zabiegu?

    Szersze informacje o kwalifikacji do operacji znajdziesz na stronie Endoproteza biodra w Warszawie — kwalifikacja i leczenie operacyjne. Inne materiały edukacyjne są zebrane w sekcji Wiedza dla pacjentów, a aktualne miejsca konsultacji na stronie Gdzie przyjmuję.

    Na jakie pytania odpowiada ortopeda?

    Czy bezcementowa endoproteza jest bardziej nowoczesna?

    Nie. To dwie współczesne strategie mocowania, każda z własnymi zaletami i ryzykiem. O jakości leczenia nie świadczy sam fakt użycia lub nieużycia cementu, lecz właściwy dobór rozwiązania do pacjenta i prawidłowe wykonanie operacji.

    Czy przy osteoporozie zawsze musi być trzpień cementowany?

    Nie jest to bezwzględna reguła. Osteoporoza i słaba jakość kości zwiększają jednak znaczenie ryzyka złamania okołoprotezowego, dlatego cementowany trzpień częściej staje się w tej sytuacji poważną opcją. Ostateczna decyzja zależy od anatomii, obrazu RTG i oceny operatora.

    Czy plan mocowania może zmienić się podczas zabiegu?

    Tak. Planowanie przedoperacyjne jest bardzo ważne, ale ostateczna jakość kości i stabilność uzyskiwana w czasie operacji mogą spowodować zmianę strategii. Dobrze przygotowany zespół powinien mieć możliwość zastosowania rozwiązania odpowiedniego do sytuacji stwierdzonej śródoperacyjnie.

    Czy pacjent powinien sam wybrać cementowaną albo bezcementową endoprotezę?

    Pacjent powinien rozumieć plan, korzyści i ryzyka oraz uczestniczyć w decyzji o leczeniu. Sam wybór technicznego sposobu mocowania wymaga jednak oceny obrazów RTG, jakości kości, anatomii i czynników operacyjnych, dlatego nie powinien opierać się wyłącznie na nazwie implantu, reklamie lub wieku.

    Źródła

    Gdzie przyjmuję
    Więcej materiałów dla pacjentów

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.

  • Czy zawsze potrzebna jest endoproteza kolana?

    Najkrótsza odpowiedź brzmi: nie każde zwyrodnienie kolana wymaga endoprotezy. O kwalifikacji nie powinien decydować sam obraz RTG. Znaczenie mają objawy, badanie kliniczne, stopień utraty funkcji, wpływ choroby na codzienne życie i to, czy prawidłowo dobrane leczenie nieoperacyjne nadal pomaga.

    Jeżeli szukasz kwalifikacji w Warszawie

    Zobacz osobną stronę: Endoproteza kolana w Warszawie – kwalifikacja i leczenie operacyjne. Ten artykuł pozostaje materiałem edukacyjnym i wyjaśnia, dlaczego decyzja o operacji nie jest automatyczna.

    Co właściwie leczymy?

    Choroba zwyrodnieniowa kolana może postępować przez lata, ale nasilenie zmian widocznych na zdjęciu nie zawsze odpowiada nasileniu dolegliwości. U jednej osoby wyraźne zmiany radiologiczne mogą powodować umiarkowane objawy, a u innej ból, sztywność i ograniczenie ruchu istotnie odbierają samodzielność.

    Dlatego w praktyce ocenia się przede wszystkim ból, zakres ruchu, stabilność, oś kończyny, przykurcze, siłę mięśni, dystans chodzenia, wpływ choroby na sen i codzienną aktywność oraz dotychczasową odpowiedź na leczenie.

    Co można zrobić przed endoprotezą?

    Jeżeli staw nie jest skrajnie zniszczony albo objawy nie ograniczają jeszcze istotnie jakości życia, zwykle wykorzystuje się leczenie nieoperacyjne. Jego celem nie jest „odwlekanie operacji za wszelką cenę”, lecz zmniejszenie bólu i zachowanie funkcji.

    • Aktywność i ćwiczenia dobrane do możliwości pacjenta, z naciskiem na siłę mięśni i zakres ruchu.
    • Redukcja masy ciała, jeżeli występuje nadwaga lub otyłość i pacjent jest w stanie bezpiecznie podjąć takie działania.
    • Leczenie przeciwbólowe i przeciwzapalne dobierane indywidualnie do wieku i chorób współistniejących.
    • Iniekcje dostawowe w wybranych sytuacjach — nie jako „regeneracja chrząstki”, lecz jako jedna z metod objawowych.
    • Ocena innych źródeł bólu, ponieważ nie każda dolegliwość w okolicy kolana pochodzi ze zmian zwyrodnieniowych stawu.

    Osteotomia — dla wybranej grupy pacjentów

    Jeżeli zwyrodnienie dotyczy przede wszystkim jednego przedziału kolana i współistnieje nieprawidłowa oś kończyny, u części aktywnych pacjentów można rozważyć osteotomię. Jej celem jest zmiana rozkładu obciążenia w kolanie, tak aby odciążyć bardziej zniszczony przedział.

    Nie jest to metoda uniwersalna. Kwalifikacja zależy od lokalizacji zmian, osi kończyny, stanu więzadeł, zakresu ruchu, wieku biologicznego i oczekiwań pacjenta.

    Endoproteza częściowa czy całkowita?

    Endoproteza jednoprzedziałowa może być rozważana, gdy zaawansowane, objawowe zmiany dotyczą głównie jednego przedziału, a stan pozostałych części kolana, więzadeł, zakres ruchu i możliwa do skorygowania oś kończyny pozwalają na taki zabieg. Pozwala zachować więcej własnej kości i więzadeł; u prawidłowo dobranych pacjentów wczesny powrót funkcji bywa szybszy, a odczucie kolana bardziej naturalne.

    Całkowita endoprotezoplastyka kolana jest częściej właściwa, gdy choroba obejmuje kilka przedziałów, występuje znaczna deformacja, sztywność lub niestabilność albo pozostawienie niezmienionych części stawu groziłoby utrzymaniem dolegliwości. Częściowa proteza nie jest więc „lepszą wersją” operacji dla każdego pacjenta.

    W randomizowanym badaniu TOPKAT u osób, które kwalifikowały się do obu metod, po 10 latach wyniki kliniczne oraz częstość ponownych operacji i rewizji były zbliżone; proteza częściowa pozostała korzystna kosztowo i wiązała się z niewielką przewagą jakości życia. Wyniku pojedynczego badania nie należy jednak przekładać automatycznie na każdego chorego. W części rejestrów obserwacyjnych rewizje po protezie jednoprzedziałowej są częstsze, dlatego znaczenie mają dobór pacjenta, technika i doświadczenie zespołu.

    Wiek, masa ciała czy stan jednego więzadła nie powinny działać jako samodzielny „automat” kwalifikacyjny. Decyzję opiera się na objawach, badaniu, zdjęciach RTG wykonywanych w obciążeniu i wspólnym omówieniu korzyści oraz ryzyka. Jeśli w czasie operacji zakres zmian okaże się większy niż przewidywano, plan może zostać zmieniony na endoprotezę całkowitą.

    Kiedy operacja staje się rozsądnym wyborem?

    Aktualne zalecenia NICE wskazują, że wymianę stawu warto rozważać wtedy, gdy ból, sztywność, pogorszenie funkcji lub deformacja istotnie wpływają na jakość życia, a leczenie nieoperacyjne jest nieskuteczne lub nieodpowiednie. Nie powinno się kwalifikować wyłącznie na podstawie wieku ani pojedynczej skali.

    Wytyczne ACR/AAHKS dotyczące czasu endoprotezoplastyki podkreślają z kolei, że u pacjenta z objawowym umiarkowanym lub ciężkim zwyrodnieniem, który został już właściwie zakwalifikowany po niepowodzeniu leczenia zachowawczego, nie ma sensu rutynowo odwlekać operacji tylko po to, aby powtarzać kolejne nieskuteczne formy terapii.

    Czego endoproteza nie robi?

    Endoproteza nie jest „nowym naturalnym kolanem”. Jej głównym celem jest zmniejszenie bólu i poprawa funkcji. Zakres uzyskanej poprawy zależy również od stanu mięśni, chorób współistniejących, masy ciała, deformacji, przygotowania okołooperacyjnego i rehabilitacji.

    Obejrzyj pełny film

    https://www.youtube.com/watch?v=XwJx2eM8ssE
    „Czy zawsze potrzebna jest endoproteza kolana?” — dr n. med. Tomasz Poboży, YouTube.

    Film jest materiałem źródłowym dla tego artykułu. Tekst rozwija temat i porządkuje decyzję kliniczną, a materiał wideo pokazuje ją w bardziej skrótowej, praktycznej formie.

    Najważniejszy wniosek — co może z niego wynieść ortopeda?

    Endoprotezoplastyka jest bardzo skuteczną metodą leczenia zaawansowanej choroby stawu kolanowego, ale powinna być zastosowana u właściwie dobranego pacjenta i we właściwym momencie. Decyzja powinna wynikać ze wspólnej oceny objawów, badania klinicznego, badań obrazowych, dotychczasowego leczenia i celów pacjenta.

    Źródła i standardy

    Informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji lekarskiej.

    Opracowanie: Tomasz Poboży - ortopeda.